Στην εποχή της αχαλίνωτης εμπορευματοποίησης των πάντων και της κλιμακούμενης περιβαλλοντικής καταστροφής, κρίνεται παραπάνω από αναγκαίο να επαναπροσδιορίσουμε ως κοινωνία την κατανόησή μας για τις παραλίες και τις παράκτιες περιοχές γενικότερα, όπως επίσης και τη θέση και τη στάση μας απέναντι σε αυτές και τη διαχείρισή τους.

Οι παραλίες δεν είναι τουριστικοί προορισμοί, ή οικόπεδα προς οικονομική εκμετάλλευση, αντίθετα είναι κοινοί πόροι που ανήκουν σε όλη την ανθρωπότητα και στον φυσικό κόσμο. Αυτή η αλλαγή παραδείγματος είναι απαραίτητη για την προώθηση της βιώσιμης διαχείρισης τους και την αντιμετώπιση των πολύπλευρων αρνητικών επιπτώσεων του υπερτουρισμού.

Θεωρητικό πλαίσιο: Οι παραλίες ως Κοινά

Η έννοια των Κοινών, όπως διατυπώθηκε από μελετητές όπως η Elinor Ostrom, ή ο David Harvey, δίνει έμφαση στη συλλογική ιδιοκτησία και διαχείριση. Το πρωτοποριακό έργο της Ostrom για τη διακυβέρνηση των κοινών πόρων αμφισβητεί το αφήγημα της «τραγωδίας των κοινών» του Hardin (1968), το οποίο διατείνεται ότι δεν υπάρχει άλλη εναλλακτική πέρα από την εξωτερική παρέμβαση και ότι ένας κοινός πόρος μπορεί να είναι βιώσιμος μονάχα όταν, είτε ελέγχεται και ρυθμίζεται από το κράτος, είτε ιδιωτικοποιείται.

Σε αντίθεση όμως με αυτή τη μονοδιάστατη θεώρηση, η νομπελίστρια Ostrom στο μνημειώδες έργο της «Η διαχείριση των κοινών πόρων» του 1990, απέδειξε – μέσα από πληθώρα παραδειγμάτων από όλα τα μήκη και πλάτη της γης – ότι οι κοινότητες μπορούν να διαχειριστούν αποτελεσματικά τους πόρους τους μέσω της συλλογικής δράσης και της αυτορρύθμισης (Ostrom, 2002). Επιπλέον, η κοινωνική οικολογία του Bookchin επεκτείνει αυτή την ιδέα συνδέοντας τα περιβαλλοντικά ζητήματα με κοινωνικές δομές, υποστηρίζοντας την αποκεντρωμένη, κοινοτική διαχείριση των φυσικών πόρων (Bookchin, 2016). Ο Harvey (2006), από τη μεριά του, ασκεί κριτική στην εμπορευματοποίηση των φυσικών πόρων και υποστηρίζει την ανάκτηση των Κοινών ως μέρος μιας ευρύτερης πάλης ενάντια στην σαρωτική επέλαση του νεοφιλελευθερισμού.

Η τραγωδία του υπερτουρισμού

Δεν αποτελεί μυστικό ότι ο υπερτουρισμός επιφέρει σημαντικές απειλές στα παραθαλάσσια περιβάλλοντα, με αποτέλεσμα να ερχόμαστε συχνά αντιμέτωποι με μια σύγχρονη εκδήλωση της «τραγωδίας των κοινών», την τραγωδία του υπερτουρισμού. Η τεράστια εισροή τουριστών σε δημοφιλείς παραλιακούς προορισμούς, όπως συμβαίνει άλλωστε και στην Ελλάδα, ασκεί τεράστια πίεση στα τοπικά οικοσυστήματα, η οποία εκδηλώνεται με διάφορους επιβλαβείς τρόπους, όπως:

Α) Περιβαλλοντική υποβάθμιση

Η αύξηση του αριθμού των τουριστών διαταράσσει τα θαλάσσια και παράκτια οικοσυστήματα. Η ρύπανση από απορρίμματα, λύματα κλπ συμβάλλει στην υποβάθμιση της ποιότητας του νερού, στην καταστροφή των θαλάσσιων οικοτόπων και υπονομεύει επίσης οικολογικές λειτουργίες των παραλιών όπως την προστασία της βιοποικιλότητας.

Β) Διάβρωση και απώλεια οικοτόπων

Η αυξημένη τουριστική κυκλοφορία και η κατασκευή τουριστικών υποδομών επιταχύνουν επίσης τη διάβρωση των ακτών. Όπως χαρακτηριστικά γράφει ο Hall (2001) για τους αμμόλοφους, η καταστροφή τους κάνει τις παράκτιες περιοχές πιο ευάλωτες σε φυσικές καταστροφές όπως οι καταιγίδες και η άνοδος της στάθμης της θάλασσας. Αυτή η διάβρωση δεν απειλεί μόνο την άγρια ​​ζωή αλλά και τις ανθρώπινες κοινότητες οι οποίες εξαρτώνται από αυτά τα οικοσυστήματα για τη διαβίωσή τους.

Γ) Πολιτιστική διάβρωση

Η εμπορευματοποίηση των παραλιών συχνά περιθωριοποιεί  και κατακερματίζει τις ντόπιες κοινωνίες. Τα παραδοσιακά μέσα διαβίωσης, όπως η αλιεία, υπονομεύονται από την τουριστική οικονομία, οδηγώντας σε κοινωνικοοικονομικές ανισότητες και απώλεια πολιτιστικής κληρονομιάς. Καθώς οι παραλίες μετατρέπονται σε εμπορεύματα, τα τοπικά έθιμα και πρακτικές συχνά παραγκωνίζονται υπέρ των δραστηριοτήτων που εξυπηρετούν τις χιλιάδες των τουριστών, με αποτέλεσμα την πολιτιστική ομογενοποίηση.

Δ) Οικονομική ανισότητα

Ενώ ο ήπιος τουρισμός μπορεί να τονώσει τις τοπικές οικονομίες, ο all inclusive υπερτουρισμός που παρατηρείται στην Ελλάδα, αλλά και γενικώς, οδηγεί μαθηματικά σε οικονομική ανισότητα. Τα κέρδη από τον τουρισμό ωφελούν είτε εξωτερικούς επενδυτές και πολυεθνικές εταιρείες, είτε τους «εκλεκτούς» του εγχώριου κεφαλαίου, και όχι τους τοπικούς πληθυσμούς, επιδεινώνοντας με τον τρόπο αυτό τις κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες. Αυτή η δυναμική μπορεί επιπλέον να δημιουργήσει εξάρτηση από ασταθείς τουριστικές αγορές και να εκτοπίσει τις παραδοσιακές οικονομικές δραστηριότητες.

Προς μια βιώσιμη διαχείριση των παραλιών

Για τον μετριασμό αυτών των αρνητικών επιπτώσεων, είναι απαραίτητο κατά τη γνώμη μας να υιοθετηθούν πρακτικές βιώσιμης διαχείρισης οι οποίες έχουν τις ρίζες τους στις αρχές των Κοινών. Αυτές περιλαμβάνουν:

Α) Εμπλοκή της κοινότητας

Η ενδυνάμωση των τοπικών κοινοτήτων ώστε να αναλάβουν ενεργό ρόλο στη διαχείριση και τη διακυβέρνηση των παραλιών διασφαλίζει ότι οι γνώσεις και οι ανάγκες τους θα έχουν προτεραιότητα στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Η διαχείριση από την κοινότητα – για την κοινότητα οδηγεί σε πιο αποτελεσματικές και πολιτιστικά κατάλληλες στρατηγικές διακυβέρνησης.

Β) Ρύθμιση και επιβολή

Η εφαρμογή αυστηρών κανονισμών για τον έλεγχο του αριθμού των τουριστών, τον περιορισμό των κτηρίων, των ξενοδοχειακών εγκαταστάσεων κλπ και τη μείωση της ρύπανσης είναι κρίσιμη. Οι αποτελεσματικοί μηχανισμοί επιβολής είναι ζωτικής σημασίας για τη διασφάλιση της συμμόρφωσης και την προστασία των εύθραυστων οικοσυστημάτων. Οι πολιτικές αυτές, οι οποίες θα λαμβάνουν φυσικά υπόψη τα οικολογικά όρια της εκάστοτε παραλίας και της ευρύτερης περιοχής, θα πρέπει να αποφασίζονται και να εφαρμόζονται από τις ίδιες τις κοινότητες που τις διαχειρίζονται. Όπως υποστηρίζει ο Bollier (2016), τα Κοινά προκύπτουν όταν μια κοινότητα παίρνει την απόφαση να διαχειριστεί έναν πόρο συλλογικά και ρυθμίζει τη δίκαιη πρόσβαση, χρήση και βιωσιμότητά του.

Γ) Εκπαίδευση και Ευαισθητοποίηση

Η ευαισθητοποίηση των τουριστών, αλλά και των μόνιμων κατοίκων σχετικά με τις επιπτώσεις του υπερτουρισμού είναι επίσης ζωτικής σημασίας. Οι εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες μπορούν να προωθήσουν υπεύθυνες τουριστικές πρακτικές και να καλλιεργήσουν μια κουλτούρα σεβασμού. Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει για παράδειγμα την ενημέρωση των επισκεπτών για την οικολογική και πολιτιστική σημασία των παραλιών που επισκέπτονται.

Μοντέλα βιώσιμου τουρισμού

Η ενθάρρυνση τουριστικών μοντέλων που δίνουν προτεραιότητα στη βιωσιμότητα έναντι του κέρδους είναι απαραίτητη. Ο ήπιος οικολογικός τουρισμός, ο οποίος σχεδιάζεται και ωφελεί την εκάστοτε κοινότητα μπορεί να  προσφέρει μια εναλλακτική λύση η οποία αποφέρει οικονομικά οφέλη διατηρώντας παράλληλα την περιβαλλοντική και πολιτιστική ακεραιότητα. Αυτά τα μοντέλα τουρισμού βασίζονται στον χαμηλότερο αριθμό επισκεπτών και στην πιο ουσιαστική δέσμευση με τις τοπικές κοινότητες και τα οικοσυστήματα.

Για παράδειγμα, στην Τοσκάνη της Ιταλίας, εφαρμόζονται πρακτικές του αγροτουρισμού συνδυάζοντας τις αγροτικές δραστηριότητες με τον τουρισμό και παρέχοντας στους επισκέπτες την εμπειρία της αγροτικής ζωής. Οι επισκέπτες μπορούν να μείνουν σε αγροκτήματα όπου εργάζονται και συμμετέχουν στη συγκομιδή σταφυλιών, μαθαίνουν για την παραγωγή κρασιού και απολαμβάνουν τοπικά τρόφιμα, προωθώντας βιώσιμες γεωργικές πρακτικές και υποστηρίζοντας την τοπική οικονομία.

Ένα ακόμη παράδειγμα, είναι αυτό της Κεράλα στην Ινδία όπου εφαρμόζονται πρωτοβουλίες υπεύθυνου τουρισμού με προγράμματα που περιλαμβάνουν περιηγήσεις στα χωριά, πολιτιστικές παραστάσεις και προώθηση τοπικών χειροτεχνιών. Η Kerala Responsible Tourism Mission Society είναι μια πρωτοβουλία που εργάζεται υπό το Υπουργείο Τουρισμού, για να διαδώσει και να εφαρμόσει τις ιδεολογίες και τις πρωτοβουλίες του υπεύθυνου τουρισμού σε όλη την Πολιτεία.

Φυσικά, οι πρωτοβουλίες αυτές για να είναι πρωτοβουλίες Κοινών, οφείλουν να αναλαμβάνονται από την κοινότητα των «κοινωνών» (commoners) και όχι από εξωτερικές συνιστώσες όπως το κράτος, ή την κεφαλαιοκρατική ελίτ. Στη βάση αυτή, αρχίζει δειλά δειλά να εμφανίζεται μια κίνηση προστατευτισμού από τα κάτω, μια «διπλή κίνηση» δηλαδή με Πολάνυικούς όρους από τη μεριά της κοινωνίας, όπου παρατηρούμε πολίτες να αντιστέκονται στον μαζικό τουρισμό και να ξεκινούν διαμαρτυρίες διεκδικώντας πίσω τις παραλίες τους.

Για παράδειγμα, στην γειτονική και εξίσου καταπονημένη από τον υπερτουρισμό Ισπανία έχουν ξεκινήσει διαμαρτυρίες σε διάφορες περιοχές. Στη Μαγιόρκα δημιουργήθηκε προσφάτως ένα κίνημα κατάληψης των παραλιών από τους κατοίκους, οι οποίοι υπό το σύνθημα «Menys Turisme, Més Vida» (Λιγότερος Τουρισμός, Περισσότερη Ζωή), διαμαρτύρονται για τον υπερτουρισμό. Το ίδιο και στα Κανάρια Νησιά, όπου 50.000 κάτοικοι κατέβηκαν στους δρόμους με σύνθημα «Canarias se agota», δηλαδή τα Κανάρια έχουν εξαντληθεί. Στη Γρανάδα, οι ντόπιοι κινητοποιούνται  για να εκφράσουν τα προβλήματά τους από την εισροή τουριστών, η οποία, όπως ισχυρίζονται, έχει καταστήσει τη γειτονιά τους κάτω από το παλάτι της Αλάμπρα μη κατοικήσιμη.

Συμπέρασμα

Το να ανακτήσουμε τις παραλίες μας και να τις διαχειριστούμε ως Κοινά δεν αποτελεί αυθαιρεσία ή ακαδημαϊκή άσκηση, αλλά μια επείγουσα ανάγκη για τη διασφάλιση της επιβίωσής τους απέναντι στον νεοφιλελεύθερο υπερτουρισμό. Υιοθετώντας μια προσέγγιση που βασίζεται στα Κοινά και στη ρητή συλλογική αυτοθέσμιση, μπορούμε να προστατεύσουμε τις παραλίες και την πολιτιστική ταυτότητα του εκάστοτε τόπου, καθώς και να προωθήσουμε την κοινωνική ισότητα και μια πιο βιώσιμη και δημοκρατική σχέση μεταξύ ανθρώπου και φύσης.

Οι κοινότητες πρέπει να βγουν μπροστά και να αναλάβουν την ευθύνη για τη διαχείριση των φυσικών πόρων που τους ανήκουν. Αυτό σημαίνει ότι μέσα από συλλογικές διαδικασίες και δημοκρατικές αποφάσεις, μπορούν – και οφείλουν – να καθορίζουν το πώς αυτοί θα χρησιμοποιούνται και θα προστατεύονται. Με αυτόν τον τρόπο, οι παραλίες δεν αντιμετωπίζονται ως προϊόντα προς εκμετάλλευση, αλλά ως κοινά αγαθά που ανήκουν στην κοινότητα και απαιτούν τη φροντίδα της.

Είναι καιρός να επανεξετάσουμε τη σχέση μας με τη φύση και να δεσμευτούμε για τη διατήρησή της για τις μελλοντικές γενιές. Αυτό όμως δεν γίνεται να επιτευχθεί χωρίς κινητοποίηση από την πλευρά της κοινωνίας. Η διαχείριση των παραλιών ως Κοινά και η υιοθέτηση της ρητής συλλογικής αυτοθέσμισης αποτελούν κεντρικά στοιχεία αυτής της υπόθεσης. Μόνο με τον τρόπο αυτόν μπορούμε να ελπίζουμε στη διατήρηση της φυσικής ομορφιάς και της βιοποικιλότητας, προχωρώντας ταυτόχρονα σε πιο συνεκτικές δίκαιες και δημοκρατικές κοινωνίες.

Βιβλιογραφικές αναφορές

Bollier, D. (2016). Κοινά, μια σύντομη εισαγωγή.

Bookchin, Μ. (2016). Η Οικολογία της Ελευθερίας: Η Ανάδυση και η Διάλυση της Ιεραρχίας.

Hall, C. M. (2001). Trends in ocean and coastal tourism: the end of the last frontier?. Ocean & coastal management, 44(9-10), 601-618.

Hardin, G. (1968). The tragedy of the commons: the population problem has no technical solution; it requires a fundamental extension in morality. Science, 162(3859), 1243-1248.

Harvey, D. (2006). Ο Νέος Ιμπεριαλισμός.

Ostrom, Ε. (2002). Η διαχείριση των κοινών πόρων.

Δες ακόμη: Κλιματική αλλαγή, Άμεση Δημοκρατία και Αποανάπτυξη: Προς μια προσέγγιση Κοινωνικής Οικολογίας

Το άρθρο Υπερτουρισμός: Οι παραλίες ως Κοινά απέναντι στην καταστροφή εμφανίστηκε πρώτα στο Ηλίας Σεκέρης | Ιστολόγιο.

του David Bollier

Τα καθιερωμένα συστήματα δεν υποδέχονται θερμά τις θεμελιωδώς νέες ιδέες – ακόμα και όταν τις χρειάζονται απεγνωσμένα, ακόμα κι αν οι άνθρωποι κραυγάζουν γι’ αυτές. Τα παγιωμένα συστήματα βλέπουν τις νέες ιδέες και λογικές ως ανατρεπτικές. Τις βλέπουν ως απειλητικές και ακατανόητες. Κι όμως, όπως είπε ο Άλμπερτ Αϊνστάιν, «τα προβλήματα δεν μπορούν να λυθούν με την ίδια νοοτροπία η οποία τα δημιούργησε».

Βρισκόμαστε σε αδιέξοδο σήμερα, επειδή οι σύγχρονοι θεσμοί συνεχίζουν να κομίζουν την ίδια νοοτροπία για την επίλυση προβλημάτων τα οποία χρειάζονται φρέσκες και ριζικά διαφορετικές προσεγγίσεις. Τα πολλά προβλήματα που πλήττουν τη γεωργία και το σύστημα τροφίμων σήμερα είναι ουσιαστικά παρόμοια με όλα τα υπόλοιπα προβλήματα που ταλαιπωρούν την κοινωνία. Αποτελούν απλώς ένα ακόμη θέατρο για τον καπιταλισμό των εισοδηματιών, ο οποίος στηρίζεται στη συμπαιγνία αγοράς/κράτους, στον εξορυκτισμό της φύσης και στη συστημική επισφάλεια για τους πολλούς απλούς ανθρώπους.

Δεν θέλω να δυσφημήσω την ανάγκη για κριτική καθώς το κυρίαρχο σύστημα αγοράς/κράτους πρέπει να γίνει καλά κατανοητό σε όλη του τη φρικαλεότητα. Αλλά αυτό που χρειαζόμαστε περισσότερο είναι ο δημιουργικός πειραματισμός για την ανάπτυξη ενός νέου, πιο υγιούς παραδείγματος. Έτσι, οι παρατηρήσεις μου θα επικεντρωθούν στο πώς μπορούμε να κάνουμε κάποια φιλόδοξα, δημιουργικά άλματα προς τα εμπρός και πώς τα Κοινά – ως λόγος, κοινωνική πρακτική, ηθική και κοσμοθεωρία – μπορούν να βοηθήσουν πολύ στην αντιμετώπιση αυτής της πρόκλησης.

Θα ήθελα να εξηγήσω πώς τα Κοινά μπορούν να παρέχουν ένα ισχυρό, συνεκτικό πλαίσιο –και πολλά πραγματικά, πρακτικά εγχειρήματα– τα οποία ανοίγουν κάποιες υποσχόμενες προοπτικές αλλαγής. Θα μεταφέρω την παλιά συμβουλή του Buckminster Fuller: «Ποτέ δεν αλλάζεις τα πράγματα πολεμώντας την υπάρχουσα πραγματικότητα. Για να αλλάξεις κάτι, χτίζεις ένα νέο μοντέλο που καθιστά το υπάρχον ξεπερασμένο.»

Από την περιήγηση στο πρόγραμμα αυτού του αξιοσημείωτου συνεδρίου Oxford Real Farming Conference, γίνεται σαφές ότι υπάρχουν πολλές έντονα δημιουργικές και εξεγερμένες ιδέες όπως και εγχειρήματα που εκπροσωπούνται εδώ – από στρατηγικές βελτίωσης του εδάφους έως πρωτοβουλίες βιοποικιλότητας, καινοτομίες στην κοινοτικά υποστηριζόμενη γεωργία και νέα σύνορα για την αγροοικολογία, τις τεχνολογίες ανοιχτού κώδικα στην αναγεννητική γεωργία και τρόπους διαχείρισης λιβαδιών και βοσκοτόπων. Όλα αυτά είναι πολύ εντυπωσιακά, αλλά είναι επίσης εύλογο να ρωτήσω:

Πώς μπορούν τα εκπληκτικά πειράματα που μεταμορφώνουν τώρα τη γεωργία και το σύστημα τροφίμων να γίνουν το νέο φυσιολογικό στην πολιτική, την κυβερνητική πολιτική και την καθημερινή ζωή;

Πώς μπορούν τα υπάρχοντα πειράματα να μετακινηθούν από το περιθώριο και να μεταμορφωθούν στο προεπιλεγμένο παράδειγμα;

Με άλλα λόγια, πώς μπορούμε να απομακρυνθούμε από το να αρπάξουμε μερικά ψίχουλα από το τραπέζι που έχει στρώσει ο κρατικός καπιταλισμός και να εδραιωθούμε ως πολιτιστικός μοχλός για την αναγεννητική γεωργία, την επισιτιστική κυριαρχία, τη μεταρρύθμιση της γης και τις πρωτοβουλίες για τη διατήρηση του κλίματος;

Τώρα προφανώς, δεν υπάρχουν εύκολες ή απλές απαντήσεις, αλλά σήμερα θα ήθελα να προτείνω ότι η επανεφεύρεση των Κοινών και του Κοινωνείν – μια νέα και ταυτόχρονα αρχαία κοινωνική μορφή – μπορεί να μας βοηθήσει να περάσουμε στην άλλη πλευρά. Αυτή η πρόκληση είναι ταυτόχρονα πολιτιστική, κοινωνική, οικονομική και πολιτική. Απαιτεί να υιοθετήσουμε μια διαφορετική νοοτροπία. Απαιτεί συλλογική φαντασία, νέες κοινωνικές πρακτικές και πολιτική δράση.

Εδώ είναι μια σύνοψη του γιατί χρειαζόμαστε τα Κοινά. Σε οποιαδήποτε υποτιθέμενη αντιπροσωπευτική δημοκρατία σε όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένου του Ηνωμένου Βασιλείου και των ΗΠΑ, η εξουσία των πολιτών και η ελευθερία στην πολιτική σιγά-σιγά ασφυκτιούν. Η κρατική εξουσία, τα μεγάλα πολιτικά κόμματα, τα μέσα ενημέρωσης και η νεοφιλελεύθερη οικονομία μπορεί να έχουν τις διαφορές τους, αλλά το καθένα ρυθμίζει και καθορίζει το εύρος της αποδεκτής αλλαγής. Αυτή η ατζέντα βασίζεται σε μερικές πολύ κουρασμένες και αρχαϊκές ιδέες, όπως:

«Πρέπει να εργαζόμαστε για την οικονομική ανάπτυξη πάση θυσία γιατί όλα εξαρτώνται από αυτό».

«Η καπιταλιστική χρηματοδότηση και οι ελεύθερες αγορές προσφέρουν τις καλύτερες λύσεις-συστήματα για την επίτευξη ενός καλύτερου μέλλοντος».

«Μόνο οι εθνικές κυβερνήσεις και τα πολιτικά κόμματα μπορούν να λύσουν προκλήσεις τόσο μεγάλες όπως η κλιματική αλλαγή και η κοινωνική ανισότητα και η φτώχεια».

Και: «Μόνο οι κεντρικές ιεραρχίες μπορούν να κάνουν τα πράγματα αρκετά γρήγορα. Δεν έχουμε χρόνο για τίποτα άλλο».

Αυτές οι κοινοτυπίες είναι το βασικό πρόβλημα που πρέπει να ξεπεράσουμε. Αλλά τι μπορούμε να κάνουμε όταν το κυρίαρχο σύστημα είναι τόσο ολοκληρωτικό, ισχυρό και κλειστό στην ορθολογικότητα; Πώς χτίζουμε ένα εναλλακτικό μέλλον; Πώς ξεπερνάμε ένα σύστημα πολιτικής ελίτ που δεν ανταποκρίνεται στον γενικό πληθυσμό, που βρίσκεται παγιδευμένο σε αρχαϊκές ιδεολογίες και όμως είναι αρκετά ισχυρό και πλούσιο ώστε να κερδίζει τις εκλογές, να ελέγχει τα δημόσια κεφάλαια, να υπαγορεύει επενδύσεις κεφαλαίων και να χειραγωγεί τη δημόσια συζήτηση μέσω των επιχειρήσεων ΜΜΕ που του ανήκουν;

Τι να κάνουμε;

Αντλώ έμπνευση και στρατηγική καθοδήγηση από τον Václav Havel, τον Τσέχο θεατρικό συγγραφέα. Στη δεκαετία του 1970, όταν ο ίδιος και άλλοι πολιτιστικοί αντιφρονούντες αντιμετώπισαν ένα κατασταλτικό σύστημα αδιαπέραστο από σοβαρές αλλαγές –στην περίπτωσή του, την ολοκληρωτική τσεχική κυβέρνηση– ο Havel ζήτησε την ανάπτυξη μιας «παράλληλης πόλης».

Μια παράλληλη πόλη είναι ένας οριζόντιος κόσμος σχέσεων και πρόνοιας ο οποίος λειτουργεί ως εναλλακτική λύση. Πρόκειται για την από κοινού οικοδόμηση ευχάριστων σχέσεων και εποικοδομητικών εγχειρημάτων, τα οποία με την πάροδο του χρόνου μπορούν να ωριμάσουν σε μια προεικονιστική νέα τάξη. Μια παράλληλη πόλη προσφέρει χώρους στους οποίους οι άνθρωποι μπορούν αμοιβαία να υποστηρίζουν ο ένας τον άλλον και να παράγουν άμεσα αυτό που χρειάζονται. Οι άνθρωποι μπορούν να σκέφτονται ανεξάρτητα, να απομυθοποιούν την επίσημη προπαγάνδα και να διευρύνουν τη φαντασία τους για το τι είναι δυνατό. Μπορούν να πουν την αλήθεια, να καλλιεργήσουν υγιείς φιλοδοξίες και να συγκεντρώσουν το θάρρος να κάνουν ό,τι χρειάζεται.

Ο σκοπός μιας παράλληλης πόλης δεν είναι να παραιτηθεί από την πολιτική και τον πολιτισμό σε ουτοπικές φαντασιώσεις – αλλά μάλλον να οικοδομήσει έναν κόσμο που έχει τη δική του ακεραιότητα και τη ικανότητα να εργαστεί έξω από το κυρίαρχο σύστημα.

Μια παράλληλη πόλη επιλέγει επίσης διαφορετικές στρατηγικές για να προχωρήσει.

Η πρώτη προτεραιότητα είναι να μην χτυπήσουμε την πόρτα των κυβερνήσεων και των πολιτικών κομμάτων επιδιώκοντας την αλλαγή. Αυτό μπορεί να φαίνεται απαραίτητο σε κάποιο βαθμό. Αλλά αυτός ο δρόμος είναι καταδικασμένος να απογοητεύσει, εφόσον οι κανόνες του τρέχοντος συστήματος κράτους/αγοράς είναι αμετακίνητοι. Όπως δείχνει η πρόσφατη ιστορία, ακόμη και σε μέρη όπως η Ελλάδα και η Βολιβία, όπου τα αριστερά κόμματα ανέλαβαν το κράτος, τα αποτελέσματα ήταν προβληματικά – κυρίως επειδή το διεθνές κεφάλαιο μπορεί να συνεχίσει να εκφοβίζει, να συμπράττει και να περιορίζει το κράτος και τα κοινωνικά κινήματα.

Αντίθετα, ακόμη και μια μικρή αλλά λειτουργική παράλληλη πόλις λειτουργικών Κοινών – εάν είναι σωστά μονωμένη από αυτές τις δυνάμεις – μπορεί να ασκήσει μεγάλη μόχλευση. Το είδαμε αυτό στις πρώτες μέρες του Linux και του λογισμικού ανοιχτού κώδικα, ή με τον τρόπο που οι τοπικές κινήσεις για την τροφή επέβαλαν αλλαγές στο Big Ag (ΣτΜ: υποτιμητικός όρος που χρησιμοποιείται για να υπονοήσει ότι οι μεγάλες γεωργικές εταιρείες έχουν περισσότερη ισχύ από ό,τι είναι δίκαιο ή ασφαλές. Η αντίθετη εικόνα είναι του μικρού οικογενειακού αγρότη, συντετριμμένη κάτω από την τεράστια αγοραστική δύναμη και την πολιτική επιρροή της μεγάλης εταιρείας.) και στη δύναμη της τοπικής αλληλεγγύης όταν είναι οργανωμένη, όπως φαίνεται στον περιστρεφόμενο τροχό του Γκάντι, στις διαμαρτυρίες για το δικαίωμα της ελεύθερης περιαγωγής στην εξοχή, στα παράλληλα νομίσματα, στα συστήματα αμοιβαίας πίστωσης κ.λπ.

Κατά κάποιο τρόπο, υπάρχει ήδη μια παράλληλη πόλη στο Ηνωμένο Βασίλειο και σε πολλές άλλες χώρες. Απλώς δεν ονομάζεται. Δεν είναι πολιτιστικά ορατή. Υπάρχουν δεκάδες πρωτοβουλίες εκεί έξω, αλλά θεωρούνται πολύ μικρές, απομονωμένες και κατατετμημένες ως προς τον σκοπό. Όμως είμαι εδώ για να πω ότι μια ισχυρή Δημοκρατία των Κοινωνών υπάρχει ήδη και αν οργανωθεί σωστά, θα μπορούσε να αποτελέσει τεράστιο μοχλό αλλαγής.

Όπως δείχνω στο βιβλίο μου The Commoner’s Catalog for Changemaking, υπάρχει πληθώρα εγχειρημάτων, κινημάτων, κοινοτήτων, θεωρητικών και οραματιστών που κάνουν καταπληκτικά πράγματα αυτή τη στιγμή. Πολλοί από αυτούς τους ανθρώπους είναι εδώ σε αυτό το δωμάτιο, θεσπίζοντας το επόμενο παράδειγμα αυτή τη στιγμή.

Για να γίνω συγκεκριμένος:

• Το κίνημα της αποανάπτυξης δείχνει τον δρόμο προς μια μετακαπιταλιστική μακροοικονομία η οποία μπορεί να καλύψει τις ανάγκες χωρίς οικονομική ανάπτυξη και καταναλωτισμό, μειώνοντας παράλληλα τις ανισότητες και τις εκπομπές άνθρακα.
• Στοιχεία του συνεταιριστικού κινήματος και των δημοκρατικών επιχειρήσεων βοηθούν στη χειραφέτηση και την ενδυνάμωση των κοινοτήτων και των εθνικών και φυλετικών ομάδων.
• Το αυξανόμενο βιοπεριφερειακό κίνημα, τα δίκτυα πόλεων μετάβασης και τα εγχειρήματα μετεγκατάστασης καθιστούν τις περιοχές πιο αυτάρκεις και οικολογικά δεσμευμένες.
• Τα αστικά Κοινά ενδυναμώνουν τους απλούς ανθρώπους στη Βαρκελώνη και τη Σεούλ, την Κορέα και τις πόλεις και κωμοπόλεις της Ιταλίας και της Γαλλίας, μέσω Κοινών για τη φύλαξη παιδιών και ηλικιωμένων, συμμετοχικού προϋπολογισμού, κοινοτικών κήπων και διαφόρων τύπων συμπράξεων Κοινών / δημοσίου.
• Το λογισμικό ανοιχτού κώδικα και η ομότιμη παραγωγή είναι ισχυροί κινητήρες για την αποεμπορευματοποίηση τόσο του software, όσο και του hardware. Επιτρέπουν την κοινή χρήση και τη βελτίωση των τεχνολογικών καινοτομιών από αυτοοργανωμένες κοινότητες, με ελάχιστο ή χωρίς καθόλου κόστος, χωρίς τη συστημική εκμετάλλευση και την ψηφιακή επιτήρηση της Big Tech.
• Ένα ισχυρό παρακλάδι της επανάστασης ανοιχτού κώδικα είναι η κοσμο-τοπική παραγωγή, ένα σύστημα που διευκολύνει την ανταλλαγή σχεδίου και γνώσης παγκοσμίως και τη φυσική παραγωγή πραγμάτων σε τοπικό επίπεδο. Αυτή η διαδικασία – η οποία έχει προφανείς επιπτώσεις στη μείωση της χρήσης καυσίμων άνθρακα – χρησιμοποιείται για τον παγκόσμιο σχεδιασμό και την τοπική παραγωγή μηχανοκίνητων οχημάτων, επίπλων, σπιτιών, ηλεκτρονικών ειδών και αγροτικού εξοπλισμού.
• Οι άδειες Creative Commons κατέστησαν δυνατή τη νόμιμη κοινή χρήση δισεκατομμυρίων δημιουργικών έργων χωρίς άδεια ή πληρωμή. Πέρα από το Linux και τη Wikipedia, υπάρχουν κινήματα παραγωγής ομοτίμων που επικεντρώνονται στην επιστήμη των πολιτών, στις επιστημονικές εκδόσεις ανοιχτής πρόσβασης και στους ανοιχτούς εκπαιδευτικούς πόρους. Πιο πρόσφατα, είδαμε την άνοδο των ψηφιακών αυτόνομων οργανισμών ή DAOS, και του Holochain, ενός ισχυρού συνόλου πρωτοκόλλων δικτύου που καθιστούν δυνατά αποκεντρωμένα, οργανωμένα από ομότιμους δίκτυα.
• Δεν ανέφερα καν τα δίκτυα αλληλοβοήθειας και τις κοινότητες φροντίδας… και περιφερειακά συστήματα WiFi όπως το Guifi.net στην Καταλονία… και τα εναλλακτικά νομίσματα, και τα κοινά ύδατα που προστατεύουν και κατανέμουν νερό σε ξηρές περιοχές του κόσμου… και τα κοινά είδη τεχνών και πολιτισμού που επιτρέπουν στους καλλιτέχνες να μειώσουν το κόστος τους και να αναλάβουν μεγαλύτερο έλεγχο της δημιουργίας τέχνης τους.

Ο κοινός παρονομαστής σε αυτά τα πολλά Κοινά είναι η συνεργατική επίλυση προβλημάτων, η ομότιμη διακυβέρνηση που είναι δίκαιη και χωρίς αποκλεισμούς, η κατανομή των οφελών μεταξύ των συμμετεχόντων, η ανεξαρτησία από τους καπιταλιστές επενδυτές και την κρατική εξουσία και η οικολογική διαχείριση.

Επιτρέψτε μου να σταματήσω λίγο και να συζητήσω τις τοπικές εναλλακτικές του καπιταλιστικού Big Ag, όπως η αγροοικολογία, η περμακουλτούρα, τα παραδοσιακά κοινά στον Παγκόσμιο Νότο, η ιθαγενής γεωργία, η αστική γεωργία, το μοίρασμα σπόρων, το κίνημα Slow Food και νέα τοπικά συστήματα διανομής τροφής.

Οι νέοι τύποι πρόσβασης και διακυβέρνησης της γης αποτελούν μεγάλο μέρος του Κοινωνείν, όπως αυτό εφαρμόζεται:

• Στα κοινοτικά καταπιστεύματα γης
• Στα κοινοτικά υποστηριζόμενα γεωργικά αγροκτήματα
• Στα σύγχρονα Κοινά γης που δημιουργήθηκαν από την Agrarian Trust στις ΗΠΑ και την Terre de Liens στη Γαλλία
• Στο κίνημα «ευγενικής διατήρησης» που προχωρά πέρα από το «κλείδωμα» της φύσης και την αγοραία διαχείριση, όπως ο οικοτουρισμός
• Και στην επανεφεύρεση του σχεδιασμού και παραγωγής μόδας μέσω τοπικής προμήθειας ινών και περιφερειακών αγορών.

Ίσως αναρωτηθείτε: Πώς αυτά τα διαφορετικά Κοινά αντιπροσωπεύουν μια πολλά υποσχόμενη αντίρροπη δύναμη στο σύστημα της αγοράς/κράτους; Πώς ξεπερνούν την τρομερή δύναμη των δικαιωμάτων ιδιωτικής ιδιοκτησίας, των παγκόσμιων αγορών και των οικονομικών πολιτικών με εμμονή στην ανάπτυξη;

Βλέπω αυτά τα εγχειρήματα των Κοινών ως τις απαρχές μιας ισχυρής παράλληλης πόλης, επειδή είναι αποτελεσματικά λειτουργικά συστήματα σε κυτταρικό επίπεδο. Έχουν διαφορετικό κοινωνικό DNA για την παροχή και τη διακυβέρνηση. Είναι ανθεκτικά και αυτοδύναμα. Δεν χρειάζεται να είναι παίκτες της αγοράς. Ξεφεύγουν από τη συναλλακτική νοοτροπία και τη διαφθορά των καπιταλιστικών επιχειρήσεων. Βασίζονται σε αφοσιωμένες κοινωνικές και οικολογικές σχέσεις, με το Κοινό και την εντοπιότητα στο επίκεντρο της δραστηριότητάς τους.

Βλέποντας τους εαυτούς τους ως κοινωνούς, οι άνθρωποι μπορούν να αναγνωρίσουν την κοινή τους ευπάθεια στην καπιταλιστική ιδιοποίηση, στην περίφραξη και στην «ανάπτυξη» και να εφεύρουν προληπτικούς αμυντικούς μηχανισμούς. Αντιμετωπίζουν τον κοινό τους πλούτο ως αναπαλλοτρίωτο πλούτο που δεν μπορεί να πουληθεί ή να ιδιοποιηθεί. Βάζουν όρια στην εκμετάλλευση της φύσης. Υιοθετούν αγροτικές στρατηγικές που αναγεννούν και εμπλουτίζουν τη φύση. Επιλέγουν καινοτόμες νομικές δομές και μορφές διακυβέρνησης, που διασφαλίζουν ότι παραμένουν κοινά. Καλλιεργούν τις κοινωνικές πρακτικές και τις δομές του κοινωνείν, που αυτοσυνείδητα ξεχωρίζει από τη λογική και τις αξίες του σημερινού συστήματος.

Αυτή η τεράστια Δημοκρατία των Κοινωνών έχει παραμείνει σε μεγάλο βαθμό στη σκιά της κυρίαρχης σύγχρονης ζωής. Νομίζω ότι είναι καιρός αυτή η Δημοκρατία να μπει στο φως της δημοσιότητας. Οι προσπάθειές της πρέπει να ενισχυθούν και να ενδυναμωθούν. Οι δραστηριότητές της σε αμέτρητες τοποθεσίες πρέπει να είναι πιο στενά διασυνδεδεμένες και ομόσπονδες. Οι συμμετέχοντες πρέπει να συνειδητοποιήσουν πώς ο λόγος για τα Κοινά μπορεί να βοηθήσει τους ανθρώπους να αναπτύξουν νέες κατηγορίες σκέψης και να εκφράσουν πολιτισμικά τις κοινές αξίες και την αλληλεγγύη τους.

Επιτρέψτε μου να αφιερώσω τα υπόλοιπα λεπτά μου προτείνοντας πώς θα μπορούσαμε να κινηθούμε προς αυτές τις κατευθύνσεις.

Πρώτον, είναι σημαντικό να κατανοήσουμε την επιτόπια κοινωνική δυναμική με την οποία τα Κοινά ανταποκρίνονται στις ανάγκες και οι ομότιμοι αυτοκυβερνούνται. Η τυπική οικονομία βασίζεται στην ιδέα του homo economicus, του ορθολογικού, εγωιστή, υλιστή που μεγιστοποιεί το προσωπικό όφελος. Αυτή είναι η συμβατική ιδέα του τι είναι άνθρωπος. Ωστόσο, τα Κοινά έχουν μια πολύ πιο πλούσια, πιο ανθρώπινη αντίληψη για το τι είναι τα ανθρώπινα όντα – και αυτή η πλήρης παλέτα της ανθρωπότητας οδηγεί την εσωτερική δυναμική των Κοινών ή του Κοινωνείν.

Η αείμνηστη συνάδελφός μου Silke Helfrich και εγώ – στο βιβλίο μας Free, Fair and Alive – εντοπίσαμε περισσότερα από είκοσι πέντε επαναλαμβανόμενα μοτίβα κοινωνικής πρακτικής που βοηθούν να γίνουν τα Κοινά ένα αποτελεσματικό σύστημα ομότιμης διακυβέρνησης και παροχής. Αυτά τα μοτίβα είναι συμπεριφορές όπως: συμπερίληψη της διαφορετικότητας, αναγωγή του «μαζί» σε τελετουργικό. διαμοιρασμός των κινδύνων της παροχής, εκτίμηση της Διαφάνειας σε μια σφαίρα εμπιστοσύνης. Και ούτω καθεξής.

Αυτό που είναι κρίσιμο να κατανοήσουμε για τα Κοινά είναι ότι δεν είναι απλώς «αζήτητοι πόροι» που κανείς δεν κατέχει, όπως οι ωκεανοί και η ατμόσφαιρα και το Διαδίκτυο. Τα Κοινά δεν είναι πράγματα. Είναι κοινωνικά συστήματα. Στην καρδιά των Κοινών βρίσκονται οι σχέσεις. Στην πραγματικότητα, τα Κοινά νοούνται καλύτερα ως ρήματα, όχι ως ουσιαστικά – κοινωνικές πρακτικές και σχέσεις, όχι πράγματα.

Δεύτερον, είναι σημαντικό να δούμε πώς η γλώσσα των Κοινών είναι ένα σημαντικό εργαλείο για την οργάνωση του εαυτού μας και την προβολή του κοινωνείν στον ευρύτερο πολιτισμό. Η γλώσσα βοηθά τους ανθρώπους να τοποθετηθούν με σεβασμό μεταξύ τους, με την εξουσία και με μεγαλύτερα συστήματα. Η γλώσσα μας βοηθά να κατανοήσουμε έναν διαφορετικό κόσμο και διαφορετικούς ρόλους για τον εαυτό μας από αυτούς που ορίζει ο καπιταλισμός, όπως καταναλωτής, παραγωγός και επενδυτής. Αν σκοπεύουμε να χτίσουμε μια παράλληλη πόλη, πρέπει να κλιμακώσουμε τις προσπάθειές μας. Στα παραδοσιακά κινήματα, αυτό σημαίνει δημιουργία κεντρικών οργανώσεων και ιεραρχιών, όπως πολιτικά κόμματα και ΜΚΟ. Αυτό εισάγει όλα τα είδη νέων γενικών εξόδων, επιπλοκών και αλλοιωτικών, αποδυναμωτικών στοιχείων.

Τρίτον λοιπόν, για να χτίσουμε το Σύμπαν των Κοινών, πρέπει να διατηρήσουμε τα πράγματα στο κατάλληλο μέγεθος, ώστε το τοπικό πλαίσιο, η γεωγραφία και οι παραδόσεις να μπορούν να παραμείνουν εμπνευστικές. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να μάθουμε πώς να μιμούμαστε και να ομοσπονδιοποιούμε τους εαυτούς μας.

Τέταρτον, αντί να βασιζόμαστε στα συμβατικά συστήματα δικαίου, χρηματοδότησης και υποδομής –τα περισσότερα από τα οποία έχουν σχεδιαστεί για να ευνοούν τους μεγαλύτερους εμπορικούς παίκτες– πρέπει να δημιουργήσουμε εναλλακτικές λύσεις ώστε να μην εξαρτόμαστε επικίνδυνα από το κράτος ή τις αγορές που κυριαρχούνται από το Μεγάλο Κεφάλαιο. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να οικοδομήσουμε τις δικές μας υποδομές για τα Κοινά – έτσι ώστε το κοινό να γίνει ευκολότερο και πιο φυσιολογικό και να μην απαιτούνται ηρωικές προσπάθειες. Για παράδειγμα, σκεφτείτε ότι ο ιστότοπος Open Collective επιτρέπει σε κάθε είδους ομάδες, μεγάλες ή μικρές, να διαχειρίζονται τα οικονομικά, την τήρηση βιβλίων και τα φορολογικά τους. Ή ότι το σύστημα WiFi που βασίζεται στα Κοινά, το Guifi.net, παρέχει υψηλής ποιότητας, χαμηλού κόστους υπηρεσίες Διαδικτύου σε άτομα στην Καταλονία. Υπάρχουν ήδη σημαντικές υποδομές που βοηθούν τους συνεταιρισμούς να ανθίσουν και προσπάθειες για την οικοδόμηση «ψηφιακών αυτόνομων οργανισμών» ή DAO για την αμοιβαία συνεισφορά και τα οφέλη.

Μια άλλη κρίσιμη παρέμβαση είναι οι δημιουργικές νομικές παραβιάσεις στο κρατικό δίκαιο. Ο μόνος λόγος που τόσες πολλές πληροφορίες, μουσική, βίντεο, φωτογραφίες και άλλο περιεχόμενο μπορούν να κοινοποιηθούν νόμιμα αυτές τις μέρες είναι επειδή οι άνθρωποι του Creative Commons δημιούργησαν μια σουίτα αδειών για να επιτρέπουν την κοινή χρήση, την τροποποίηση και την επαναχρησιμοποίηση έργων που προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα. Οι κοινότητες λογισμικού ανοιχτού κώδικα έχουν κάνει παρόμοια πράγματα για να κάνουν τον κώδικά τους κοινόχρηστο. Τώρα βλέπουμε νομικά παράθυρα ώστε να δώσουμε δικαιώματα στη φύση και να κάνουμε τη γη «αυτό – ιδιόκτητη». Υπάρχουν πολλά ακόμα να γίνουν εδώ.

Πέμπτον, πρέπει επίσης να αναπτύξουμε νέα είδη χρηματοδότησης για να ξεπεράσουμε τις εκμεταλλευτικές, εξορυκτικές τάσεις του συμβατικού χρέους και των μετοχών και τις επιταγές τους για κεντρικά ελεγχόμενους οργανισμούς και οικονομική ανάπτυξη. Έχω προτείνει την ιδέα της «σχεσιοποιημένης χρηματοδότησης» – στην οποία οι κοινωνοί και οι σύμμαχοί τους συγκεντρώνουν τα χρήματά τους για να υποστηρίξουν τα σχέδιά τους και βασίζονται στη «μεταβίβαση» από τα καπιταλιστικά κυκλώματα αξίας στα κυκλώματα αξίας που βασίζονται στα Κοινά. Αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο λειτουργούν τα κοινοτικά καταπιστεύματα γης, το crowdfunding και το crowdequity, τα εναλλακτικά νομίσματα και πολλά άλλα χρηματοοικονομικά συστήματα που βασίζονται σε Κοινά. Αυτή είναι μια μεγαλύτερη ιστορία, αλλά επιτρέψτε μου να σημειώσω ότι μια ομάδα εργασίας στο Άμστερνταμ διερευνά ήδη αυτές τις δυνατότητες.

Τέλος, πρέπει να αναπτύξουμε νέους τρόπους για την αλληλεπίδραση της κρατικής εξουσίας με τα Κοινά χωρίς το κράτος να επιβάλλει τις πολιτικές προτεραιότητες και τις γραφειοκρατικές του διαδικασίες στους κοινωνούς. Ονομάζω αυτά τα πρότυπα διεπαφής – ειδικά συστήματα που επιτρέπουν στα κράτη και τα Κοινά να αλληλεπιδρούν σε μια πιο ουδέτερη, ισότιμη βάση, όπως τα έθνη-κράτη έχουν διπλωματικά πρωτόκολλα για τη δημιουργία ουδέτερων ζωνών σεβασμού, επικοινωνίας και συνεργασίας. Η δημιουργία κατάλληλων μοτίβων διεπαφής είναι μια δύσκολη υπόθεση, αλλά αν το κράτος μπορεί να ναυλώνει εταιρείες, φαινομενικά επειδή εξυπηρετούν το δημόσιο καλό, γιατί δεν μπορεί να αναγνωρίσει νομικά τα Κοινά και να συνάψει εποικοδομητικές, μη καταναγκαστικές σχέσεις μαζί τους; Υπάρχουν μερικά συναρπαστικά παραδείγματα εκεί έξω, από τα πειράματα που βασίζονται στα Κοινά στη Βαρκελώνη μέχρι το κίνημα Co-Cities στην Ιταλία έως τα καταπιστεύματα μετόχων που έχουν εγκριθεί από το κράτος.

Επιτρέψτε μου να ολοκληρώσω με αυτό το υπέροχο ποίημα της Adrienne Rich που βρήκα αρκετά συγκινητικό:

“Η καρδιά μου συγκινείται από όλα όσα δεν μπορώ να σώσω.

Τόσα πολλά έχουν καταστραφεί.

Έχω ρίξει τον κλήρο μου με εκείνους που, χρόνο με τον χρόνο, αφύσικα,

χωρίς καμία ασυνήθιστη δύναμη, ανασυγκρότησαν τον κόσμο.”

Υπάρχει τόσος κόσμος σε αυτό το δωμάτιο και στους θεατές του live streaming ώστε να ανασυγκροτήσουμε τον κόσμο. Η ανάπτυξη του παραδείγματος και του λόγου των Κοινών, των πρακτικών και των ηθικών αξιών του θα έχει πολλές πολύτιμες επιπτώσεις, όχι μόνο στους τομείς της γεωργίας και των τροφίμων, αλλά πιο καθολικά. Μπορεί να συμβάλει στη δημιουργία μιας πολιτικής του ανήκειν, μιας οικονομίας της επάρκειας και μιας κουλτούρας που αποεμπορευματοποιεί και μοιράζεται.

Τι περιμένουμε λοιπόν;

—

Το παρόν αποτελεί τη συνεισφορά του David Bollier στο συνέδριο Oxford Real Farming Conference, στην Οξφόρδη της Αγγλίας, στις 5 Ιανουαρίου του 2024. Αυτό αποτέλεσε μέρος μιας συνεδρίας στο Δημαρχείο της Οξφόρδης με τον διάσημο Βρετανό ακτιβιστή-ακαδημαϊκό κοινωνό (commoner) Guy Standing, η οποία είχε τίτλο “Κοινά & Κοινωνείν: Ένα προοδευτικό όραμα για μια καλή κοινωνία.

Πηγή: https://www.bollier.org/blog/commons-and-commoning-progressive-vision-good-society

Μετάφραση: Ηλίας Σεκέρης

Δες ακόμη: Μια διακυβέρνηση στηριγμένη στα Κοινά (Commons);

Το άρθρο Κοινά & Κοινωνείν: Ένα προοδευτικό όραμα για μια καλή κοινωνία – David Bollier εμφανίστηκε πρώτα στο Ηλίας Σεκέρης | Ιστολόγιο.

Στη εποχή της καλπάζουσας τεχνολογικής προόδου, η διαφαινόμενη κυριαρχία της τεχνητής νοημοσύνης (AI) μας παραπέμπει σε ένα σταυροδρόμι βαθιάς αλλαγής. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν χρειάζεται να είναι απλώς άλλο ένα καπιταλιστικό εργαλείο χειραγώγησης, ελέγχου και εξουσίας – αντίθετα μπορεί να παίξει τον ρόλο ενός πιθανού καταλύτη για τον κοινωνικό μετασχηματισμό. Οι οραματικές ιδέες στοχαστών όπως ο Murray Bookchin, ο Κορνήλιος Καστοριάδης, ο George Caffentzis και ο David Bollier συγκλίνουν για να φωτίσουν το δρόμο προς μια νέα προοπτική. Αυτό το άρθρο ξεκινά την εξερεύνηση μιας ριζοσπαστικής ιδέας: η Τεχνητή Νοημοσύνη ως Κοινό.  Ένα επαναστατικό παράδειγμα που μας καλεί να αναστοχαστούμε έννοιες όπως η εξουσία, η δημοκρατία, η συνεργασία και η καινοτομία. Καθώς εξετάζουμε τις ιδέες αυτών των στοχαστών, ανακαλύπτουμε ένα όραμα που ξεπερνά τα συμβατικά όρια, προτρέποντάς μας να φανταστούμε ένα μέλλον όπου οι δυνατότητες της τεχνητής νοημοσύνης συνυφαίνονται με την  δημοκρατική διακυβέρνηση και τη συλλογική πρόοδο.

Αποκεντρωμένη Οικολογική Δημοκρατία και τεχνητή νοημοσύνη

Στη σφαίρα της επαναστατικής σκέψης, λίγες προσωπικότητες είναι τόσο εξέχουσες όσο ο Murray Bookchin. Ένας οραματιστής του οποίου οι ιδέες για την κοινωνική οικολογία και την οικολογική δημοκρατία έχουν γίνει ακρογωνιαίοι λίθοι για όσους αναζητούν μια βιώσιμη και δημοκρατική μετασχηματιστική κοινωνική προοπτική.  Στην καρδιά του οράματός του βρίσκεται η έννοια της αποκεντρωμένης οικολογικής δημοκρατίας – μια πολυδιάστατη προσέγγιση μεταξύ των ανθρώπινων κοινοτήτων και του περιβάλλοντος στο οποίο κατοικούν.

Επιγραμματικά, οι έννοιες  που πραγματεύεται ο Bookchin (2016) αφορούν:

α) Στην αποκέντρωση της πολιτικής εξουσίας, καθώς υποστηρίζει την κατανομή της εξουσίας λήψης αποφάσεων στις τοπικές κοινωνίες αντί για τη συγκέντρωση της σε μακρινούς και συχνά γραφειοκρατικούς θεσμούς.

β) Στην οικολογική συνείδηση, την οποία συνυφαίνει με τη δημοκρατική διακυβέρνηση, καθώς υποστηρίζει ότι η αληθινή δημοκρατία απαιτεί κατανόηση και αρμονία με το φυσικό περιβάλλον (βλ. Κοινωνική Οικολογία). Σε αυτό το πλαίσιο, οι οικολογικές αρχές καθοδηγούν τη λήψη αποφάσεων, διασφαλίζοντας ότι οι ανθρώπινες δραστηριότητες είναι σε συγχρονισμό με τα ευρύτερα οικοσυστήματα στα οποία κατοικούν.

Στην ουσία, το όραμα του Bookchin υπερβαίνει την απλή πολιτική αποκέντρωση και προτείνει μια ολιστική αναδιοργάνωση της κοινωνίας με βάση τις οικολογικές αρχές και την άμεση δημοκρατία. Αυτή η αποκεντρωμένη οικολογική δημοκρατία επιδιώκει να δημιουργήσει μια αρμονική ισορροπία μεταξύ των ανθρώπινων κοινοτήτων και του περιβάλλοντος, αναγνωρίζοντας την αλληλεξάρτηση της κοινωνικής και της οικολογικής ευημερίας.

Στο πλαίσιο αυτό, η ΑΙ δεν χρειάζεται να υποβιβαστεί σε δευτερεύοντα ρόλο, αλλά μπορεί κάλλιστα να αναδειχτεί ως κεντρική δύναμη στην αναμόρφωση της διακυβέρνησης. Ας φανταστούμε για παράδειγμα έναν κόσμο όπου η τεχνητή νοημοσύνη, αντί να εδραιώνει την εξουσία, γίνεται ο καταλύτης για την αποκεντρωμένη λήψη αποφάσεων σε κοινοτικό επίπεδο. Πρόκειται για μια τεχνολογική επανάσταση με σκοπό – την ανύψωση της τοπικής αυτονομίας και την προώθηση μιας αρμονικής σχέσης μεταξύ κοινωνίας και φύσης. Η ενσωμάτωση της ΑΙ στον ιστό της αποκεντρωμένης διακυβέρνησης του οράματος του Bookchin, αποτελεί τη βάση αυτού που θα μπορούσε να ονομαστεί τεχνολογικά Κοινά. Αυτό δεν θέτει φυσικά την τεχνητή νοημοσύνη ως απομονωμένο εργαλείο, αλλά αντιθέτως την τοποθετεί ως αναπόσπαστο μέρος των κοινοτικών διαδικασιών λήψης αποφάσεων. Μια ενδεχομενικότητα όπου ο αλγοριθμικός παλμός της ΑΙ συγχρονίζεται με τον παλμό των τοπικών κοινωνιών, ενισχύοντας την ικανότητά τους να λαμβάνουν τεκμηριωμένες αποφάσεις που ευθυγραμμίζονται με τις οικολογικές αρχές.

Αυτή η επανάσταση δεν σκοπεύει να επιβάλλει μια τεχνολογική ηγεμονία, αντίθετα στοχεύει στο ξεκλείδωμα των δυνατοτήτων για αρμονική συνύπαρξη. Δυνατότητες που αφορούν στη χρήση της ΑΙ για τη βελτιστοποίηση της διαχείρισης των πόρων, τον μετριασμό των περιβαλλοντικών επιπτώσεων και την ενδυνάμωση των κοινοτήτων να γίνουν διαχειριστές της ζωής τους. Στην πραγματικότητα πρόκειται για ένα κάλεσμα να δημιουργήσουμε ένα μέλλον όπου η τεχνολογία δεν θα διαταράξει, αλλά θα συνεργαστεί στην προσπάθειά μας για οικολογική βιωσιμότητα και αποκεντρωμένη δημοκρατική διακυβέρνηση.

Το ζήτημα της Αυτονομίας και η σφυρηλάτηση μιας νέας αφήγησης για την τεχνητή νοημοσύνη

Οι ιδέες του Κορνήλιου Καστοριάδη, διαδραματίζουν επίσης καταλυτικό ρόλο για μια βαθιά επαναξιολόγηση της σχέσης μας με την τεχνολογία, ιδιαίτερα στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Στον πυρήνα της φιλοσοφίας του βρίσκεται φυσικά η ιδέα της Αυτονομίας – μια ρητή δήλωση ότι τα άτομα πρέπει να συμμετέχουν ενεργά στη δημιουργία, τον αναστοχασμό και την ανα-δημιουργία των κοινωνικών θεσμών που διέπουν τις ζωές τους. Αυτό το πράγμα δεν αποτελεί μονάχα ένα πολιτικό ιδεώδες αλλά μια θεμελιώδη εγγενή πτυχή της ανθρώπινης ύπαρξης (Καστοριάδης, 1978).

Ο Καστοριάδης εισάγει την έννοια της «Φαντασιακής Θέσμισης», μιας δυναμικής διαδικασίας όπου τα άτομα συμβάλλουν συλλογικά στη διαμόρφωση της δικής τους πραγματικότητας. Σε αντίθεση με τις στατικές κοινωνικές δομές, αυτό το πλαίσιο οραματίζεται την κοινωνία ως μια ρευστή και εξελισσόμενη οντότητα, με ενεργά και συμμετέχοντα υποκείμενα, τα οποία βρίσκονται σε έναν συνεχή μετασχηματιστικό διάλογο. Σε αυτό το δυναμικό τοπίο, η Αυτονομία δεν αποτελεί τον προορισμό, αλλά μάλλον ένα διαρκώς εξελισσόμενο ταξίδι αυτοθέσμισης.

Πώς θα μπορούσε άραγε η τεχνητή νοημοσύνη να αποτελέσει μέρος αυτής της περίπλοκης κατάστασης;

Η Καστοριαδική σκέψη μας αποτρέπει από τον δυστοπικό κίνδυνο του να επιτρέψουμε ως κοινωνία την εγκαθίδρυση μιας ετερονομίας βασισμένης στην ΑΙ ως μια εξωτερική δύναμη που υπαγορεύει τους κανόνες. Αντίθετα οφείλουμε να τη δούμε ως ένα εργαλείο μέσα στη συλλογική ανθρώπινη εργαλειοθήκη. Ένα εργαλείο που, ενώ στερείται – και θα πρέπει να στερείται – αυτόνομης δράσης, έχει τη δυνατότητα να συμβάλει στην διευκόλυνση της καθημερινής ζωής. Σε αυτή την προοπτική, η ΑΙ γίνεται αντανάκλαση της ανθρώπινης δημιουργικότητας. Ένας καθρέφτης που ενισχύει και προκαλεί την φαντασία της κοινωνίας μας. Αντί να είναι συνδημιουργός, η τεχνητή νοημοσύνη γίνεται ένα εύπλαστο όργανο που διαμορφώνεται από το ανθρώπινο φαντασιακό. Είναι μια τεχνολογική επέκταση της ικανότητάς μας να φανταστούμε και να καινοτομούμε, ικανή να συμβάλει στη συνεχή αφήγηση της κοινωνικής δημιουργίας.

Σε μια κοινωνία όπου η τεχνητή νοημοσύνη είναι συνυφασμένη με τις ανθρώπινες προσπάθειες, όχι ως αυτόνομη οντότητα αλλά ως διευκολυντής της συλλογικής φαντασίας, έχει τη δυνατότητα να γίνει ένα εργαλείο εξερεύνησης, ένας μηχανισμός για την ενίσχυση των γνωστικών μας ικανοτήτων και τη διεύρυνση των οριζόντων αυτού που μπορούμε συλλογικά να οραματιστούμε. Σε αυτή τη συμβιωτική σχέση, η Αυτονομία δεν διακυβεύεται, αλλά αντίθετα εμπλουτίζεται από τις νέες δυνατότητες που ξεδιπλώνονται μέσω της ΑΙ στη σφαίρα της φαντασιακής θέσμισης.

Όταν εφαρμόζονται οι ιδέες του Καστοριάδη για την Αυτονομία, στο πεδίο της τεχνητής νοημοσύνης, μας οδηγούν στο να προσεγγίσουμε την τεχνολογία με διαύγεια και επίγνωση. Να αναγνωρίσουμε τις δυνατότητες και τους κινδύνους της ΑΙ ως εργαλείου που μπορεί είτε να ενισχύσει το κοινωνικό φαντασιακό είτε να το αμφισβητήσει. Σε αυτήν την περίπλοκη αλληλεπίδραση μεταξύ της ανθρώπινης δημιουργικότητας και της τεχνολογικής προόδου, ανιχνεύονται τα  σπέρματα μιας μετασχηματιστικής φάσης. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν πρέπει να πάρει τον ρόλο του δημιουργού. Αντίθετα, πρέπει να αποτελέσει μια ανταποκρινόμενη οντότητα, με επικουρική λειτουργία στην ανθρώπινη φαντασία και δημιουργικότητα, οι οποίες είναι πάντοτε αυτές που καθορίζουν τις ιστορίες των κοινωνιών.

Τεχνολογική ενδυνάμωση και καινοτομία χωρίς αποκλεισμούς

Με φόντο έναν κόσμο που χαρακτηρίζεται από διάχυτη οικονομική ανισότητα, ο George Caffentzis – σημαντικός εκπρόσωπος του ρεύματος του αυτόνομου μαρξισμού – μας προκαλεί με τη σειρά του να αντιμετωπίσουμε τις παγιωμένες ανισότητες στην τεχνολογική πρόσβαση και μας βοηθά στο να εισάγουμε τη ριζοσπαστική ιδέα ενός Κοινού τεχνητής νοημοσύνης. Η σκέψη του Caffentzis (2013) μας καλεί να αποδομήσουμε τα εμπόδια προς την ευρεία πρόσβαση στις τεχνολογικές εξελίξεις, τοποθετώντας την τεχνολογία ως καθολικό πανανθρώπινο δικαίωμα. Μας καλεί να οραματιστούμε έναν ισότιμο κόσμο όπου τα οφέλη της τεχνολογικής εξέλιξης δεν περιορίζονται αποκλειστικά στους λίγους προνομιούχους, αλλά μοιράζονται γενναιόδωρα στους πολλούς. Σε αυτό το οραματικό τοπίο, τα Κοινά της τεχνητής νοημοσύνης έχουν τη δυνατότητα να γίνουν δυναμικός καταλύτης για την εξίσωση των όρων του ανταγωνισμού, τη διάνοιξη μονοπατιών για συνεργασία και την παροχή νέων δυνάμεων και δυνατοτήτων για τις περιθωριοποιημένες κοινότητες.

Μιλάμε για έναν κόσμο όπου η τεχνολογία υπερβαίνει τον ρόλο της ως πολυτέλεια και γίνεται ένα εγγενές δικαίωμα προσβάσιμο σε όλους. Πρόκειται δηλαδή για το όραμα μιας περιεκτικής τεχνολογικής ουτοπίας όπου οι καρποί της τεχνητής νοημοσύνης δεν αποθησαυρίζονται από την ελίτ, αλλά διανέμονται δίκαια μεταξύ των διαφορετικών κοινοτήτων, καθεμία από τις οποίες έχει την εξουσία να συμμετέχει ενεργά στη συνεχιζόμενη τεχνολογική αφήγηση. Προκειμένου όμως να συμβούν όλα αυτά τα πράγματα, χρειάζεται καταρχάς να διερευνηθούν οι δομικές θεσμικές αλλαγές που απαιτούνται. Και φυσικά χρειάζεται να ξεκινήσουμε ως κοινωνία τις απαραίτητες μετασχηματιστικές διαδικασίες προς την εξάλειψη των συστημικών εμποδίων της τεχνολογικής αυτής ενσωμάτωσης.

Σε αυτό το πλαίσιο Κοινά τεχνητής νοημοσύνης δεν αναδεικνύονται μόνο ως θεραπεία για την οικονομική ανισότητα, αλλά ως ακρογωνιαίος λίθος για την καλλιέργεια της καινοτομίας και της συλλογικής ενδυνάμωσης των περιθωριοποιημένων κοινοτήτων. Δεν αποτελούν απλώς ένα εννοιολογικό ιδεώδες, αλλά πολύ παραπάνω από αυτό, αποτελούν μια μετασχηματιστική δύναμη με εκτεταμένες επιπτώσεις για την κοινωνική ισότητα και τη συνεργασία. Χρησιμεύουν κοντολογίς ως ένα χωνευτήριο για την επώαση καινοτόμων λύσεων, αξιοποιώντας όμως τη συλλογική νοημοσύνη των διαφορετικών κοινοτήτων. Με τον τρόπο αυτό αποκλίνουν από τα συμβατικά παραδείγματα, όπου η καινοτομία συχνά συγκεντρώνεται σε προνομιούχες σφαίρες και αντίθετα γίνονται πηγή δύναμης για τις κοινότητες που ιστορικά βρίσκονται στο περιθώριο της τεχνολογικής προόδου. Μέσω της εκδημοκρατισμένης πρόσβασης σε τεχνολογίες ΑΙ, οι κοινότητες όχι μόνο αποκτούν τα εργαλεία για να αντιμετωπίσουν τις ιδιαίτερες προκλήσεις τους, αλλά επίσης αποκτούν τη δυνατότητα να βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της διαμόρφωσης της τροχιάς της τεχνολογίας. Αυτή η αλλαγή παραδείγματος σηματοδοτεί μια απομάκρυνση από το ιεραρχικό και αποκλειστικό μοντέλο καινοτομίας, ωθώντας μας προς ένα μέλλον όπου τα οφέλη της τεχνολογικής προόδου μοιράζονται και το τοπίο της καινοτομίας εμπλουτίζεται από την ποικιλομορφία των φωνών που συμβάλλουν στη συλλογική αφήγηση. Ο εκδημοκρατισμός της τεχνολογίας δεν είναι απλώς ένα ευγενές ιδανικό, αλλά ένα επιτακτικό βήμα προς μια πιο δίκαιη, δημοκρατική και αλληλεπιδρούσα παγκόσμια κοινωνία.

Βασισμένη στα Κοινά Ομότιμη Παραγωγή στην εποχή της AI

Σε ένα αρκετά παρόμοιο πλαίσιο, οι ιδέες ενός άλλου ακτιβιστή και σημαντικού στοχαστή των Κοινών, του David Bollier, μας εισάγουν σε ένα μετασχηματιστικό παράδειγμα όπου τα άτομα δημιουργούν και διαχειρίζονται τους πόρους συνεργατικά. Στο όραμα του Bollier (2016) για την Βασισμένη στα Κοινά Ομότιμη Παραγωγή (ΒΚΟΠ), η AI μεταφράζεται σε μια κοινή προσπάθεια, όπου η συλλογική νοημοσύνη συγκλίνει για να προωθήσει την καινοτομία πέρα από τα συμβατικά όρια. Η σύλληψη των Κοινών τεχνητής νοημοσύνης στο πλαίσιο του Bollier υπερβαίνει τους περιορισμούς της ατομικής ιδιοκτησίας και προσφέρει μια οραματική πορεία προς την ανοιχτή συνεργασία, ανοίγοντας τις πύλες σε ένα ζωντανό οικοσύστημα συνεργατικής νοημοσύνης.

Η ΒΚΟΠ είναι στην πραγματικότητα μια συλλογική προσέγγιση όπου τα άτομα συμμετέχουν ενεργά τόσο στη δημιουργία όσο και στη διαχείριση των κοινών πόρων (Bollier, 2016). Όσον αφορά στην ΑΙ, αυτό σηματοδοτεί μια ρητή απόκλιση από τις συμβατικές δομές του αποκλειστικού ελέγχου της γνώσης και της τεχνολογίας. Αντίθετα, ο Bollier μας προσκαλεί να οραματιστούμε ένα μέλλον όπου η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης είναι μια κοινή προσπάθεια, η οποία ωθείται από την ανοιχτή ανταλλαγή γνώσης και την – χωρίς περιορισμούς –  καινοτομία. Η ΒΚΟΠ, όπως εισήχθη από τον Bollier, λειτουργεί καθ’ αυτόν τον τρόπο με βάση την αρχή της συλλογικής νοημοσύνης. Σηματοδοτεί μια απομάκρυνση από τα ιεραρχικά καπιταλιστικά μοντέλα, δίνοντας έμφαση στην ισότιμη συμμετοχή διαφορετικών φωνών στη δημιουργία και τη διαμόρφωση των τεχνολογιών. Σε αυτό το συνεργατικό οικοσύστημα, τα άτομα συνεισφέρουν όχι ως απομονωμένες οντότητες αλλά ως διασυνδεδεμένοι κόμβοι, αλληλεπιδρώντας συλλογικά με τις προκλήσεις και τις δυνατότητες που παρουσιάζουν οι τεχνολογίες ΑΙ.

Οραματίζεται λοιπόν μια κοινή τεχνητή νοημοσύνη που υπερβαίνει το να είναι μια απλή αποθήκη κοινής γνώσης. Γίνεται ένας ζωντανός και δυναμικός χώρος όπου η συλλογική ανθρώπινη νοημοσύνη συγκλίνει, δημιουργώντας ένα περιβάλλον όπου η καινοτομία ανθίζει χωρίς τους περιορισμούς των παραδοσιακών ορίων. Το πλαίσιο του Bollier μας οδηγεί σε ένα μέλλον όπου η ανάπτυξη των τεχνολογιών ΑΙ χαρακτηρίζεται από διαφάνεια, κοινή τεχνογνωσία και συλλογική δέσμευση για την αντιμετώπιση των πιεστικών προκλήσεων της εποχής μας. Ουσιαστικά, η ομότιμη παραγωγή θέτει τις βάσεις για ένα νέο συνεργατικό ήθος όπου η συλλογική νοημοσύνη γίνεται η κινητήρια δύναμη πίσω από την εξέλιξη της τεχνολογίας. Αυτό το μετασχηματιστικό σχέδιο όχι μόνο προκαλεί τα υπάρχοντα παραδείγματα, αλλά ανοίγει επίσης το δρόμο για ένα μέλλον όπου οι απεριόριστες ανθρώπινες δυνατότητες της αξιοποιούνται μέσω της δύναμης της συνεργατικής καινοτομίας. Σε αυτήν την κοινή προσπάθεια, οι προκλήσεις της εποχής μας αντιμετωπίζονται κατά μέτωπο, καθώς η ανθρωπότητα κινητοποιείται συλλογικά για να αντιμετωπίσει τα πολύπλοκα ζητήματα που υπερβαίνουν τις ατομικές ικανότητες.

Επιπλέον, αμφισβητεί την υπάρχουσα δυναμική ισχύος και απαιτεί εκδημοκρατισμό της γνώσης καταργώντας τις ιεραρχίες που παραδοσιακά εμποδίζουν τη συμμετοχή διαφορετικών φωνών στη διαμόρφωση του μέλλοντος της τεχνητής νοημοσύνης. Καταρρίπτοντας τα εμπόδια και ενισχύοντας ένα ήθος συμμετοχικότητας, τα κοινά AI, σύμφωνα με το μοντέλο του Bollier, γίνονται σύμβολο συλλογικής ενδυνάμωσης, όπου τα οφέλη της τεχνολογικής προόδου μοιράζονται δίκαια μεταξύ των συντελεστών.

Σύνθεση: Η Τεχνητή Νοημοσύνη ως Κοινό

Καθώς συνυφαίνουμε τις φιλοσοφίες της Οικολογικής Δημοκρατίας του Bookchin, της Αυτονομίας του Καστοριάδη, των Αντικαπιταλιστικών Κοινών του Caffentzis και της Βασισμένης στα Κοινά Ομότιμης Παραγωγής του Bollier, ξεδιπλώνεται μπροστά μας μια πολλαπλότητα πιθανοτήτων. Το όραμα της τεχνητής νοημοσύνης ως κοινού πόρου υπερβαίνει τη σφαίρα των ιδεαλιστικών φιλοδοξιών και αναδύεται ως ένα ρεαλιστικό μονοπάτι, που οριοθετεί ένα μέλλον όπου η τεχνολογία γίνεται υπηρέτης του κοινού καλού.

Προχωρώντας πέρα από την απλή θεωρητική συγχώνευση, αισιοδοξούμε αυτή η ανάλυση να γίνει ένα επιτακτικό κάλεσμα για δράση, το οποίο θα προσκαλέσει την κοινωνία να απελευθερωθεί από τους περιορισμούς των παρωχημένων και αποτυχημένων κυρίαρχων παραδειγμάτων. Μια προτροπή να αναγνωρίσουμε το μετασχηματιστικό δυναμικό της τεχνητής νοημοσύνης όταν αυτή διαχειρίζεται ως Κοινό και να επαναπροσδιορίσουμε τη σχέση μας με την τεχνολογία με τρόπο που να δίνει προτεραιότητα στη συλλογική ευημερία.

Στοχεύουμε στην ανάδειξη της δυνατότητας μιας βαθιάς αλλαγής προοπτικής, η οποία μας ωθεί να εξετάσουμε τους τρόπους με τους οποίους το κυρίαρχο παράδειγμα περιορίζει τον εκδημοκρατισμό της καινοτομίας και της γνώσης. Η προοπτική της τεχνητής νοημοσύνης ως κοινός πόρος είναι κατά τη γνώμη μας  μια ουσιαστική επιταγή η οποία μας προκαλεί να αξιολογήσουμε τις κοινωνικές δομές που είτε διευκολύνουν είτε εμποδίζουν αυτόν τον εκδημοκρατισμό. Το ταξίδι προς τα Κοινά της Τεχνητής Νοημοσύνης σηματοδοτεί για εμάς μια συλλογική αφύπνιση – μια αναγνώριση της τεράστιας δύναμης που κατέχει η κοινωνία όταν διατελεί στο σταυροδρόμι της τεχνολογίας με τη δημοκρατία.

Βιβλιογραφία

Bollier, D. (2016). Κοινά, μια σύντομη εισαγωγή. Βριλήσσια Αττικής: Angelus Novus.

Bookchin, M. (2016). Η Οικολογία της Ελευθερίας. Θεσσαλονίκη: Αντιγόνη.

Caffentzis, G. (2013). In letters of blood and fire: Work, machines, and the crisis of capitalism. PM Press.

Καστοριάδης, Κ. (1978). Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας. Αθήνα: Κέδρος.

Το άρθρο Δημοκρατία & ΑΙ: Η τεχνητή νοημοσύνη ως Κοινό εμφανίστηκε πρώτα στο Ηλίας Σεκέρης | Ιστολόγιο.

Ο δημόσιος χώρος στις πόλεις αποτελεί πηγή ζωής για τις αστικές κοινότητες, χρησιμεύοντας ως σημείο συγκέντρωσης, κοινωνικοποίησης και συλλογικής δημιουργίας. Στην πραγματικότητα, η έννοια αστικός δημόσιος χώρος ή δημόσιος χώρος στην πόλη, αναφέρεται σε περιοχές ή μέρη εντός του αστικού ιστού, τα οποία είναι ανοιχτά και προσβάσιμα σε όλα τα μέλη της κοινότητας, ανεξάρτητα από την κοινωνικοοικονομική τους κατάσταση, την ηλικία, τη φυλή, το φύλο ή άλλα χαρακτηριστικά. Αυτοί οι χώροι συνήθως εναπόκεινται σε κρατικό ιδιοκτησιακό καθεστώς και έχουν σχεδιαστεί για να εξυπηρετούν τις ανάγκες και τα συμφέροντα του ευρύτερου κοινού.

Ωστόσο, οι συμβατικές προσεγγίσεις της αστικής ανάπτυξης, όχι μόνο υστερούν στο να διασφαλίσουν ότι οι χώροι αυτοί παραμένουν προσβάσιμοι και ουσιαστικοί για τους πολίτες, απεναντίας – εντός του κυρίαρχου νεοφιλελεύθερου φαντασιακού – προκρίνονται οι συνεχείς και ολοένα και περισσότερες περιφράξεις τους και ο αποκλεισμός της κοινωνίας από αυτούς. Αυτό είναι φυσικά καταστροφικό για την κοινωνία και τη συνοχή της, καθώς όπως αναφέραμε παραπάνω, ο δημόσιος χώρος διαδραματίζει κρίσιμο ρόλο στην κοινωνική, πολιτιστική και οικονομική ζωή μιας κοινότητας.

Πιο συγκεκριμένα τα δημόσια πάρκα και οι χώροι πρασίνου, συμβάλλουν για παράδειγμα στην περιβαλλοντική βιωσιμότητα μιας πόλης, παρέχοντας περιοχές για δέντρα και βλάστηση, βελτιώνοντας έτσι την ποιότητα του αέρα και μετριάζοντας το φαινόμενο της ατμοσφαιρικής ρύπανσης μέσα στην πόλη. Επιπλέον, πέρα από την οικολογική τους διάσταση, οι δημόσιοι χώροι προάγουν την πολιτική έκφραση και συμμετοχή, αφού είναι ιστορικά τόποι πολιτικών συγκεντρώσεων, διαμαρτυριών και διαδηλώσεων. Διαδραματίζουν έτσι ζωτικό ρόλο στην υποστήριξη των δημοκρατικών αξιών παρέχοντας ένα πλαίσιο ελευθερίας του λόγου και ειρηνικής συνάθροισης. Είναι λοιπόν σημαντικό, ο δημόσιος χώρος να επανοικειοποιηθεί από την κοινωνία, καθώς αποτελεί όχι μόνο απαραίτητο στοιχείο της περιβαλλοντικής βιωσιμότητας, αλλά και θεμελιώδη προϋπόθεση για πολιτικό μετασχηματισμό και εκδημοκρατισμό της υπάρχουσας κοινωνικής θέσμισης. Σε αυτό το πλαίσιο τα Κοινά, διαδραματίζουν κρίσιμο ρόλο, ενισχύοντας την ουσιαστική συμμετοχή των υποκειμένων.
Ακολουθούν μερικά συνοπτικά παραδείγματα αστικών κοινών και το πώς αυτά μπορούν να συμβάλλουν στην επανάκτηση των πόλεων:

1. Κοινοτικοί κήποι: Αστικοί χώροι, όπου οι κάτοικοι καλλιεργούν συλλογικά. Αυτοί οι χώροι όχι μόνο παρέχουν φρέσκα προϊόντα στην κοινωνία, αλλά χρησιμεύουν επίσης ως κόμβοι κοινωνικής αλληλεπίδρασης, εκπαίδευσης και βελτίωσης της γειτονιάς.
2. Πάρκα και χώροι πρασίνου: Απαραίτητα αστικά κοινά, αφού παρέχουν ευκαιρίες αναψυχής, προάγουν τη σωματική και ψυχική ευεξία και βελτιώνουν τη συνολική ποιότητα ζωής στις πόλεις. Συμβάλλουν στην ανάκτηση των πόλεων προσφέροντας μια φυσική απόδραση από την αστική φασαρία, δημιουργώντας μια αίσθηση κοινότητας και μειώνοντας την ατμοσφαιρική ρύπανση.
3. Αυτοοργανωμένοι πολιτιστικοί χώροι: Αυτοί οι χώροι, συχνά υπό τη μορφή καταλήψεων αχρησιμοποίητων δημόσιων κτηρίων, φιλοξενούν ένα ευρύ φάσμα δραστηριοτήτων, από συναντήσεις και εργαστήρια έως πολιτιστικές εκδηλώσεις. Λειτουργούν ως χώροι χωρίς αποκλεισμούς και συμβάλλουν στην ανάκτηση των πόλεων με την ενίσχυση των κοινωνικών δεσμών, την ενδυνάμωση των κατοίκων και την προώθηση της πολιτικής συμμετοχής.
4. Συνεταιριστικές κατοικίες: Αστικά κοινά όπου οι κάτοικοι κατέχουν συλλογικά και διαχειρίζονται τους χώρους διαβίωσής τους. Αυτές οι πρωτοβουλίες προωθούν οικονομικά προσιτή στέγαση, βιώσιμες πρακτικές διαβίωσης και προάγουν ένα ισχυρό αίσθημα ιδιοκτησίας της κοινότητας, ενισχύοντας βιώσιμες και δεμένες γειτονιές.

Στην προσπάθεια επανοικειοποίησης του δημόσιου χώρου, η προσέγγιση των Κοινών, προάγει τη μετάβαση του από δημόσιο σε κοινό χώρο. Η μετάβαση αυτή συχνά περιλαμβάνει μια αλλαγή στον τρόπο σύλληψης, διαχείρισης και χρήσης ενός χώρου.  Ακολουθεί μια σύντομη εξερεύνηση των δύο εννοιών:

Δημόσιος χώρος:

Όπως αναφέρεται παραπάνω, ο δημόσιος χώρος είναι ένας χώρος που είναι ανοιχτός και προσβάσιμος σε όλα τα μέλη της κοινωνίας και συνήθως ανήκει ή διαχειρίζεται από μια κρατική οντότητα ή έναν άλλο δημόσιο φορέα.
Χαρακτηριστικά του είναι:

• Ανοικτή πρόσβαση: Οποιοσδήποτε μπορεί να εισέλθει και να χρησιμοποιήσει τον χώρο χωρίς διακρίσεις.
• Δημόσιο καθεστώς ιδιοκτησίας: Οι δημόσιοι χώροι συνήθως ανήκουν και διατηρούνται από κρατικές αρχές.
• Περιορισμένοι κανονισμοί: Ενώ υπάρχουν κανόνες και κανονισμοί που διέπουν τη χρήση τους, οι δημόσιοι χώροι έχουν γενικά ένα ευρύ φάσμα χρήσεων και δεν ελέγχονται από συγκεκριμένες ομάδες ή άτομα.

Κοινός χώρος:

Ένας κοινός χώρος είναι επίσης ανοιχτός και προσβάσιμος στην κοινότητα, αλλά συνεπάγεται έναν πιο ενεργό και συμμετοχικό ρόλο για τα μέλη της κοινότητας στη διαχείριση και τη λήψη αποφάσεων.

Χαρακτηριστικά του είναι:

• Συμμετοχή της κοινότητας: Οι κοινοί χώροι περιλαμβάνουν συλλογική λήψη αποφάσεων από την κοινότητα σχετικά με το σχεδιασμό, τη χρήση και τη συντήρησή τους.
• Συλλογικό ιδιοκτησιακό καθεστώς: Διατηρούνται και ελέγχονται από συνελεύσεις της κοινότητας. Τα μέλη της κοινότητας αναλαμβάνουν την ευθύνη για τη συντήρηση, τον προγραμματισμό και τη διαχείριση του χώρου.
• Διαφορετικές χρήσεις: Οι κοινόχρηστοι χώροι ενδέχεται να ενθαρρύνουν ένα ευρύ φάσμα δραστηριοτήτων, αντανακλώντας τα ενδιαφέροντα και τις ανάγκες της κοινότητας.

Η μετάβαση από έναν δημόσιο σε έναν κοινό χώρο συνεπάγεται δηλαδή μεγαλύτερο βαθμό δέσμευσης της κοινότητας, σχετικά με την ιδιοκτησία και τον έλεγχο του χώρου.  Προάγει την αυτοδιάθεση και την αναγνώριση ότι οι δημόσιοι χώροι μπορούν να είναι δυναμικοί, χωρίς αποκλεισμούς και να αντανακλούν τα διαφορετικά συμφέροντα και τις αξίες των κοινοτήτων που εξυπηρετούν. Μια τέτοια αλλαγή μπορεί να προσφέρει σε πολλαπλές διαστάσεις της κοινωνικής ζωής.

Για παράδειγμα:

• Ενδυνάμωση της Κοινότητας: Οι κοινότητες αναζητούν περισσότερο έλεγχο στα τοπικά τους περιβάλλοντα ώστε να μπορούν να τα προσαρμόζουν στις συγκεκριμένες ανάγκες και προτιμήσεις τους.
• Place-making: Η έννοια του “place-making” δίνει έμφαση στη συμμετοχή της κοινότητας στη διαμόρφωση και την αναζωογόνηση των δημόσιων χώρων, ώστε αυτοί να γίνουν πιο ζωντανοί και να αντανακλούν την τοπική κουλτούρα.
• Βιωσιμότητα: Η μετάβαση σε κοινούς χώρους μπορεί να προωθήσει βιώσιμες πρακτικές, καθώς οι κοινότητες αναλαμβάνουν την ευθύνη για τη διατήρηση τους. “Αναγκάζονται” έτσι να επινοήσουν νέους τρόπους διακυβέρνησης τους, λαμβάνοντας υπόψη την περιβαλλοντική ευημερία.
• Κοινωνική συνοχή: Οι κοινοί χώροι καλλιεργούν την αίσθηση του ανήκειν και την κοινωνική συνοχή σε μια κοινότητα, καθώς τα μέλη συνεργάζονται για να βελτιώσουν και να αξιοποιήσουν τον χώρο.
• Καινοτομία και δημιουργικότητα: Έχει παρατηρηθεί ότι οι κοινότητες εισάγουν καινοτόμες και δημιουργικές χρήσεις για τους κοινούς χώρους, όπως για παράδειγμα αναπτύσσοντας κοινοτικούς κήπους ή δομές που φιλοξενούν τέχνη και πολιτιστικές εκδηλώσεις.
• Ευθυγράμμιση με τις τοπικές ανάγκες: Οι κοινόχρηστοι χώροι  ανταποκρίνονται καλύτερα στις ειδικές ανάγκες και επιθυμίες της κοινότητας, αφού η ίδια η κοινότητα έχει την ευθύνη της χρήσης και λειτουργίας τους.

Συμπερασματικά, οι δημόσιοι χώροι είναι ζωτικής σημασίας για την ευημερία των κοινοτήτων, αφού προάγουν τη συμπερίληψη, την κοινωνική αλληλεπίδραση και τον πολιτιστικό εμπλουτισμό, ενώ συμβάλλουν σε υψηλότερη ποιότητα ζωής και την αίσθηση του ανήκειν στους κατοίκους. Σε αυτό το πλαίσιο τα αστικά κοινά είναι απαραίτητα στην προσπάθεια ανάκτησης των πόλεων μέσω της προώθησης της κοινοτικής ευημερίας, της περιβαλλοντικής βιωσιμότητας και της ανάπτυξης κοινωνικής συνοχής. Ενδυναμώνουν τους πολίτες να συμμετέχουν ενεργά στη διαχείριση και τη χρήση των κοινών αυτών πόρων, δημιουργώντας τελικά συμμετοχικά, βιώσιμα και ανθεκτικά αστικά περιβάλλοντα.

Το άρθρο Δημόσιος χώρος στην πόλη & Κοινά εμφανίστηκε πρώτα στο Ηλίας Σεκέρης | Ιστολόγιο.

Η παγκόσμια οικονομική, κοινωνική και πολιτική κατάσταση, είναι ενδεικτική της αποτυχίας του κυρίαρχου νεοφιλελεύθερου  – καπιταλιστικού μοντέλου, αποτελεί όμως και άμεση συνέπεια αυτού. Επιπλέον, έχει γίνει ξεκάθαρη πλέον η αδυναμία του κράτους να φέρει λύσεις για τη βελτίωση της φτώχειας, της εξαθλίωσης, των κοινωνικών σχέσεων, του έμφυλου και του φυλετικού ζητήματος, της προστασίας του περιβάλλοντος κλπ. Όπως διαπιστώσαμε με τραγικό τρόπο πρόσφατα στη χώρα, με το δυστύχημα – έγκλημα στα Τέμπη, το κράτος αδυνατεί να προσφέρει έστω τα στοιχειώδη ώστε να μείνουμε ζωντανοί σε ένα ταξίδι με τρένο. Δεν συζητάμε πια για ποιότητα ζωής, συζητάμε για την ίδια τη ζωη. Αυτό δεν είναι φυσικά τυχαίο, ή μεμονωμένο περιστατικό. Όπως σημειώνουν οι Hardt και Negri (2012), πλέον ασκείται σε τέτοιο βαθμό η εξουσία από τον χρηματοοικονομικό τομέα, όπου ακόμη και τα βασικά ανθρώπινα δικαιώματα βρίσκονται σε άμεση εξάρτηση από τις χρηματαγορές. Το κεφάλαιο, αξιοποιώντας την κρατική ανέχεια και συνδρομή, πασχίζει να ανταπεξέλθει στην κρίση, περιφράσσοντας όλο και περισσότερες διαστάσεις της ζωής, μέσω της εμπορευματοποίησης. Πολλές φορές, οι περιφράξεις αυτές έρχονται ακόμη και μέσω της βίαιης καταστολής και της περιστολής βασικών ελευθεριών, όπως αυτή του συνέρχεσθαι (βλ. για παράδειγμα νόμος Χρυσοχοΐδη για τις πορείες και τις διαδηλώσεις).

Παράλληλα όμως, όσο το κράτος και οι αγορές επεκτείνονται, παρατηρούμε να αναπτύσσεται μια σημαντική προσπάθεια αντίστασης από την κοινωνία. Σε αυτό το σκεπτικό, ο De Angelis (2013) προσθέτει ότι υπάρχουν πάντοτε δύο δυνάμεις. Περιφράξεις από τη μία – σημαίνει νέες δυνατότητες αντίστασης από την άλλη. Παρατηρούμε λοιπόν, ότι σε τέτοιες ζοφερές εποχές, η αντίδραση εύλογα γεννά τη συλλογική δράση, η οποία οργανώνεται μέσω των κοινωνικών κινημάτων, έχοντας ως στόχο την επανανοηματοδότηση της κοινωνικής, οικονομικής και πολιτικής πραγματικότητας. Εξεγέρσεις όπως αυτές των Αγανακτισμένων στην Ελλάδα και των Indignados στην Ισπανία, ήρθαν να επιβεβαιώσουν τη θέση αυτή, φέρνοντας επαναστατικά προτάγματα, όπως την απόρριψη της αντιπροσώπευσης και την θέληση για την αντικατάσταση της με νέα, συμμετοχικά, συμπεριληπτικά σχήματα πολιτικής.

Στα σχήματα αυτά έχει παρατηρηθεί μια θεσμοθέτηση με πρότυπο τη διακυβέρνηση του κοινού. Αυτό σημαίνει πως καθένας έχει ίσο δικαίωμα να λάβει μέρος στην διαβούλευση, τη νομοθεσία, τη διοίκηση και επιβολή του νόμου (Κιουπκιολής, 2014). Βλέπουμε λοιπόν τον κομβικό ρόλο που μπορούν δυνητικά να παίξουν τα Κοινά (Commons), φέρνοντας μια ισχυρή, ρεαλιστική εναλλακτική στην αποτυχία του νεοφιλελευθερισμού. Κατά τον Harvey (2013) η παραδοχή ότι τα Κοινά μπορούν να χρησιμοποιηθούν για κοινωνικό όφελος, μπορεί να μετατραπεί σε πλαίσιο αντίστασης ενάντια στην εξουσία του κεφαλαίου. Αυτό μπορεί να συμβεί διότι όπως σημειώνει ο Bollier (2016), τα κοινά φέρουν εντός τους το κοινωνείν, ένα αλλιώτικο όραμα για τη ζωή, όπου προάγονται έννοιες όπως ισότητα, δικαιοσύνη και σεβασμός στην φύση, στη θέση των ανισοτήτων, της καταπίεσης, της ανήθικης κερδοφορίας, του καταναλωτισμού και της αέναης μεγέθυνσης.

Μια διακυβέρνηση στηριγμένη στα κοινά, δεν είναι βέβαια εύκολη υπόθεση, καθώς απαιτείται ένα κοινωνικό σύνολο το οποίο θα είναι συμπαγές, εκπαιδευμένο στις δημοκρατικές διαδικασίες, με διάθεση για αυτενέργεια και ενασχόληση με την πολιτική. Επιπλέον η υφιστάμενη εξουσία, δεν πρόκειται να υποχωρήσει αυτοβούλως. Θα θελήσει φυσικά να υπερασπιστεί τη θέση και τα προνόμιά της. Σύμφωνα με τον De Angelis (2013) όμως, υπάρχει πάντοτε η δυνατότητα να αμφισβητηθεί το σύστημα χρησιμοποιώντας μέσα τα οποία βρίσκονται εντός του. Φυσικά, σε μια τέτοια περίπτωση ελλοχεύει ο πολύ σοβαρός κίνδυνος της ενσωμάτωσης των Κοινών στον κυρίαρχο καπιταλιστικό τρόπο οργάνωσης της κοινωνίας. Πρόκειται λοιπόν για μια δύσκολη εξίσωση, που όμως αξίζει να διερευνηθεί, καθώς το διακύβευμα είναι σπουδαίο.

Οφείλουμε λοιπόν να είμαστε προσεκτικοί στις συντακτικές μας διαδικασίες και να αναζητούμε τρόπους, ώστε να μειώνουμε διαρκώς – μέσω του πολύμορφου αγώνα μας – την κρατική παρουσία. Να επιδιώκουμε την αποδέσμευσή μας σε ολοένα και περισσότερες διαστάσεις της ζωής. Να παίρνουμε όσο το δυνατόν περισσότερες από τις υποθέσεις μας στα χέρια μας. Να φανταστούμε δηλαδή νέους τρόπους να ασκήσουμε την πολιτική. Στην προσπάθεια αυτή, το παράδειγμα των Κοινών μπορεί να παίξει καθοριστικό ρόλο, καθώς αυτά, με την ολοένα αυξανόμενη δυναμική τους μπορούν να γίνουν το εφαλτήριο για την επανεφεύρεση της Πολιτικής. Μιας Πολιτικής η οποία θα προάγει τη συμμετοχή και την πρωτοβουλία και θα ενδυναμώνει τα υποκείμενα της για τους σκοπούς αυτούς και μέσω των σκοπών αυτών. Θα βάζει όρια στις αγορές, θα μειώνει τις ανισότητες, θα επανασυνδέει τον άνθρωπο με τη φύση και τον συνάνθρωπό του και θα προτάσσει την ατομική και συλλογική αυτονομία απέναντι στην θεσμισμένη ετερονομία του κράτους και των αγορών.

Βιβλιογραφία

Bollier, D. (2016). Κοινά, μια σύντομη εισαγωγή. Βριλήσσια Αττικής: Εκδόσεις Angelus Novus.

De Angelis, M. (2013). Κοινά, περιφράξεις και κρίσεις. Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις των ξένων.

Hardt, M. & Negri, A. (2012). Να πάρουμε τη σκυτάλη. Αθήνα: ΒΙΒΛΙΟΡΑΜΑ.

Harvey, D. (2013). Εξεγερμένες πόλεις. Από το δικαίωμα στην πόλη στην επανάσταση της πόλης. Αθήνα: Εκδόσεις ΚΨΜ.

Κιουπκιολής, Α. (2014). Για τα κοινά της ελευθερίας. Αθήνα: Εκδόσεις Εξάρχεια.

Το άρθρο Μια διακυβέρνηση στηριγμένη στα Κοινά (Commons); εμφανίστηκε πρώτα στο Ηλίας Σεκέρης | Ιστολόγιο.

Μετά την τραγωδία στα Τέμπη στις 28 Φεβρουαρίου, όπου και φανερώθηκε η δολοφονική διάσταση της ιδιωτικοποίησης των δημόσιων αγαθών, η κυβέρνηση προωθεί – σαν κύκνειο άσμα πριν τις εκλογές – ένα σχέδιο νόμου που έχει σκοπό να ανοίξει τον δρόμο για την ιδιωτικοποίηση του νερού. Ειδικότερα, το νομοσχέδιο έχει στόχο την διεύρυνση του αντικειμένου της Ρυθμιστικής Αρχής Ενέργειας (ΡΑΕ), καθώς της αποδίδει αρμοδιότητες επί των υπηρεσιών ύδατος και διαχείρισης αστικών αποβλήτων.
Θυμίζουμε εδώ ότι η ΡΑΕ είναι η διοικητική αρχή η οποία συστάθηκε για να εφαρμόσει τις διατάξεις της ευρωπαϊκής οδηγίας για την απελευθέρωση της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας. Η ΡΑΕ, σαν ανεξάρτητη δήθεν αρχή, είναι αυτή που όρισε την ανώνυμη εταιρεία που ακούει στο όνομα Ελληνικό Χρηματιστήριο Ενέργειας ως διαμορφωτή της τιμής του ηλεκτρικού ρεύματος στη χώρα. Κοντολογίς, έδωσε το ελεύθερο σε 5 μεγιστάνες να παίζουν μπάλα μεταξύ τους, να εκτοξεύουν την τιμή της κιλοβατώρας κατά το δοκούν και να βγάζουν αδιανόητα κέρδη εκμεταλλευόμενοι την παγκόσμια συγκυρία (COVID, εισβολή Πούτιν στην Ουκρανία), την ώρα που η κυβέρνηση μοιράζει κουπόνια για να καταφέρουμε να επιβιώσουμε.

Η ΡΑΕ λοιπόν σύμφωνα με το καινούριο νομοσχέδιο που θέλει να περάσει η κυβέρνηση, μετά το ρεύμα θα απλώσει τα πλοκάμια της και στο νερό. Εύκολα καταλαβαίνει κανείς τι πρόκειται να συμβεί. Θα ανατεθεί η διαχείριση του νερού σε ιδιώτες, αυτοί θα κάνουν αυτό που κάνουν πάντα, δηλαδή θα εκτοξεύσουν τις τιμές ανεξέλεγκτα, αφού οποιαδήποτε μορφή δημόσιου ελέγχου θα απαξιωθεί. Την ίδια στιγμή εμείς θα συνεχίζουμε να είμαστε εξαθλιωμένοι και θα προσπαθούμε να πληρώσουμε το νερό με κάποιο επιδοματάκι (water pass???).

Τώρα εδώ αξίζει να σημειωθούν δυο πράγματα:

• Το ένα είναι ότι το Συμβούλιο της Επικρατείας έχει ήδη αποφασίσει ότι το νερό πρέπει να προστατευτεί και να διαχειριστεί ως κοινωφελές αγαθό και όχι ως εμπορικό προϊόν. Μάλιστα το έχει αποφασίσει όχι 1, αλλά 4 φορές.
• Το άλλο είναι ότι το νομοσχέδιο αναρτήθηκε για 4 μέρες μόνο στην πλατφόρμα του opengov.gr από τις οποίες οι 3 ήταν το τριήμερο της Καθαράς Δευτέρας, τότε δηλαδή που όλοι πετάνε χαρταετό. Λογικά τυχαίο γεγονός.

Τι σημαίνει όμως ιδιωτικοποίηση του νερού;

Ας δούμε για παράδειγμα τι συνέβη στη Βολιβία. Το 1999, υπό την πίεση του ΔΝΤ, η κυβέρνηση της Βολιβίας αποφάσισε την αποκρατικοποίηση και ιδιωτικοποίηση αρκετών επιχειρήσεων κοινής ωφέλειας χωρίς καμία απολύτως δημόσια διαβούλευση. Μια από αυτές ήταν η δημοτική επιχείρηση νερού της Κοτσαμπάμπα. Η εταιρεία που ανέλαβε τη διαχείριση (Aguas del Tunari) έφτασε μέσα σε 4 μήνες να αυξήσει την τιμή του νερού έως και 300%. Σε μια χώρα όπου ο κατώτατος μισθός ήταν μικρότερος από 100 δολάρια το μήνα, πολλές οικογένειες πλήρωναν μηνιαίους λογαριασμούς νερού πάνω από 20 δολάρια. Η εταιρεία έφτασε δε στο να καταστήσει παράνομη τη συλλογή βρόχινου νερού για οποιαδήποτε χρήση (πόσιμο, για άρδευση ή οτιδήποτε άλλο)! Αξίωναν δηλαδή ακόμα και τα σύννεφα ως εν δυνάμει νερό! Προφανώς, οι άνθρωποι της Κοτσαμπάμπα δεν έμειναν άπραγοι σε όλη αυτή τη λεηλασία και σε μια υπέροχη εφαρμογή αυτού που ο Polanyi είχε κάποτε ονομάσει “διπλή κίνηση”, όρθωσαν ανάστημα, κλιμάκωσαν τις αντιδράσεις τους με βίαιες πολλές φορές διαδηλώσεις και ξεσηκωμό και κατάφεραν αυτό που σχεδόν πάντα φαντάζει ακατόρθωτο. Νίκησαν! Σε αυτό που έμεινε τελικά στην ιστορία ως ο «Πόλεμος του Νερού», οι πολίτες κατάφεραν με την πίεση που άσκησαν αυτοοργανωμένα και από τα κάτω να ακυρώσουν το συμβόλαιο με την Aguas del Tunari, αφού όμως αυτή είχε προλάβει να μαζέψει υπερκέρδη που ξεπερνούσαν κατά πολύ τον προϋπολογισμό της χώρας.

Το νερό είναι δημόσιο αγαθό κι όχι προϊόν για διακίνηση στην ελεύθερη αγορά. Είναι ανθρώπινο δικαίωμα και ως τέτοιο θα πρέπει να αντιμετωπίζεται. Η ιδιωτικοποίηση του νερού, όπως έχει δείξει η εμπειρία – όχι μόνο στη Βολιβία, αλλά και στην Αργεντινή, στο Παρίσι, στη Μαλαισία, στον Καναδά και αλλού – έχει ένα σωρό προβλήματα, όπως σκανδαλώδη περιθώρια κέρδους για τους ιδιώτες, άνιση πρόσβαση στο νερό, αύξηση των τιμολογίων, περιβαλλοντικούς κινδύνους, απολύσεις προσωπικού κλπ.

Κλείνοντας, παραθέτω ένα απόσπασμα από συνέντευξη του εμβληματικού Oscar Olivera, (εκπρόσωπος του Συνασπισμού για την Υπεράσπιση του Νερού και της Ζωής): “Το θέμα του νερού δεν έχει να κάνει μόνο με την επιβίωση των ανθρώπων. Έχει να κάνει με την ίδια την εξουσία. Αυτός που έχει τον έλεγχο του νερού είναι αυτός που παίρνει τις αποφάσεις, είναι αυτός που έχει την εξουσία. Μέχρι τώρα και τα δύο μοντέλα που είχαμε για τη διαχείριση του νερού είχαν πολύ άσχημες συνέπειες για τον πληθυσμό: από τη μία οι ιδιωτικές εταιρείες έβλεπαν το νερό ως εμπόρευμα, από την άλλη οι πολιτικοί και το κράτος έβλεπαν το νερό ως προνόμιο, που μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν για ν’ αυξήσουν το προσωπικό τους όφελος και την πολιτική τους δύναμη. Οπότε, αν λάβουμε υπόψη μας την κλιματική αλλαγή, τη μόλυνση των υδάτινων πόρων, τον πιθανό υπερπληθυσμό, ο μόνος τρόπος που έχει ο γενικός πληθυσμός και οι εργαζόμενοι στον τομέα της ύδρευσης για την επιβίωση είναι να έχουν οι ίδιοι ένα μεγάλο, ένα πολύ σημαντικό ‘κομμάτι’ των αποφάσεων σχετικά με το νερό”.

Σκέφτομαι λοιπόν πως επειδή αυτός είναι ένας αγώνας που σύντομα θα κληθούμε να δώσουμε, καλό είναι να έχουμε στο μυαλό μας την Κοτσαμπάμπα και να αντλήσουμε εργαλεία αντίστασης από το πραγματικά εμπνευσμένο αυτό παράδειγμα αγώνα.

Το άρθρο Η ελληνική κυβέρνηση ετοιμάζεται να ξεπουλήσει και το νερό εμφανίστηκε πρώτα στο Ηλίας Σεκέρης | Ιστολόγιο.