Στις φιλελεύθερες ολιγαρχίες στις οποίες ζούμε, για να μπορέσει ένα πρόσωπο που είναι απλώς προβεβλημένο να εμφανιστεί ως εν δυνάμει πολιτικό πρόσωπο, πρέπει ήδη να έχει συντελεστεί μια βαθύτερη μεταβολή. Πρέπει αφενός αυτό που ονομάζουμε πολιτική, έστω και στη (νεο)φιλελεύθερη στρεβλή, αντιπροσωπευτική και τεχνοκρατική εκδοχή του, να έχει χάσει την πυκνότητά και το περιεχόμενό του, και αφετέρου η ίδια η κοινωνία να έχει χάσει τα κριτήριά της. Μόνο τότε μια τέτοια κατάσταση παύει να μοιάζει παράλογη και γελοία. Μόνο τότε δηλαδή η διασημότητα μπορεί να εκλαμβάνεται ως προσόν διακυβέρνησης. Διότι διάσημοι υπήρχαν και παλιότερα. Πλέον όμως η προβολή έχει αρχίσει να λειτουργεί ως νούμερο ένα συνιστώσα της πολιτικής ουσίας. Το ότι ένα πρόσωπο είναι γνωστό και αναγνωρίσιμο, καθότι είναι παρόν στις κάθε λογής οθόνες μας, κυκλοφορεί αδιάκοπα στα memes και άρα είναι στο κέντρο του πεδίου της προσοχής, τείνει να μεταφράζεται σχεδόν αυτόματα σε μια μορφή νομιμοποίησης. Σαν να λέμε δηλαδή, αφού τον ξέρουν πολλοί, αυτό σημαίνει ότι αξίζει, άρα μπορεί και να κυβερνήσει.

Πρόκειται, φυσικά, για βλακώδη και αφαιρετικό συλλογισμό, που όμως είναι κοινωνικά πανίσχυρος. Διότι ακριβώς είναι ένας μη-συλλογισμός, ο οποίος εγκαθίσταται ως κάποιου είδους αντανακλαστική κίνηση. Ποιον να ψηφίσω; Εύκολο. Αυτόν που μου είναι γνώριμος από τα μέσα. Βέβαια το να τραβάς, με όποιον τρόπο, την προσοχή και να επιβάλλεσαι ως περσόνα είναι ένα πράγμα. Το να φέρεις το βάρος της διακυβέρνησης, των θεσμών, των συνεπειών, της ιστορίας, κ.ο.κ. είναι εντελώς άλλο.

Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι ότι ορισμένα προβεβλημένα πρόσωπα επιθυμούν να περάσουν στην πολιτική. Αυτό είναι σχεδόν αναμενόμενο. Όταν έχεις μάθει να υπάρχεις μέσα στην έκθεση και τη διασημότητα, εύκολα φαντάζεσαι και την εξουσία ως επέκταση της έκθεσης αυτής. Το κρίσιμο είναι ότι οι κοινωνίες είναι έτοιμες να δεχτούν αυτή τη μετάβαση ως κάτι φυσιολογικό. Ως σημείο των καιρών. Αυτό όμως δεν μπορεί παρά να σημαίνει ότι η δημοκρατική πολιτική έχει ήδη αλλοτριωθεί για δεύτερη φορά στα μάτια των ανθρώπων. Από αυτόνομη συλλογική αυτοθέσμιση, μεταλλάχθηκε σε αντιπροσώπευση των λίγων τάχα ειδικών τεχνοκρατών και τώρα από αντιπροσώπευση των ειδικών τεχνοκρατών μεταλλάσσεται ταχέως σε αντιπροσώπευση των δημοφιλών μαϊντανών.

Εδώ, βέβαια, αγγίζουμε κάτι βαθύτερο από την απλή παρακμή των θεσμών. Αγγίζουμε την παρακμή του ίδιου του ανθρωπολογικού τύπου που απαιτεί η δημοκρατία, η οποία ως ιστορικό καθεστώς, προϋποθέτει ανθρώπους εξοπλισμένους με κριτική ικανότητα και διατεθειμένους να συμμετέχουν στη θέσμιση του κοινού τους κόσμου. Ανθρώπους που δεν θέλουν απλώς να προστατεύσουν τα ιδιωτικά τους συμφέροντα, αλλά να σκεφτούν και να θεσμίσουν απο κοινού τι είναι δίκαιο, τι είναι θεμιτό, τι αξίζει να διατηρηθεί, τι πρέπει να αλλάξει. Ανθρώπους, δηλαδή, που θέλουν να είναι πολίτες.

Αυτός ο τύπος ανθρώπου υποχωρεί. Στη θέση του εμφανίζεται το αλλοτριωμένο υποκείμενο, ο καταναλωτής, το άτομο που θέλει να έχει το δικαίωμα της επιλογής, αλλά όχι την ευθύνη της κρίσης και της απόφασης. Που θέλει να συμμετέχει, αλλά μονάχα στο επίπεδο του να κρίνει επιφανειακά χωρίς να περνάει από τη βάσανο της σκέψης. Αυτή η ανάθεση είναι το κεντρικό γεγονός. Ο άνθρωπος παραιτείται από τη δυνατότητά του να είναι μέρος μιας συλλογικής αυτοκυβέρνησης και ζητά πρόσωπα να τον αναλάβουν. Και μάλιστα διάσημα, όπως είδαμε πρόσωπα, αφού πλέον ο δημόσιος χώρος έχει ανασυγκροτηθεί με όρους ορατότητας και δημοφιλίας.

Το παράδειγμα του Τραμπ, τον οποίο φυσικά ακολουθούν και οι εν Ελλάδι κλώνοι του, Κ. Μητσοτάκης, Α. Γεωργιάδης, κ.λπ. είναι από αυτή την άποψη απολύτως αποκαλυπτικό, καθώς αποτελεί την πιο χοντροκομμένη εκδοχή του φαινομένου. Ένας τσαρλατάνος, ένας άνθρωπος που συμπυκνώνει τη χυδαιότητα, τον ναρκισσισμό, τη βία, το ψέμα, τον ρατσισμό και τον μισογυνισμό, μπορεί να εμφανίζεται σε τεράστιες μάζες ως ηγετική μορφή. Γιατί; Επειδή μεγάλο μέρος της κοινωνίας δεν αναζητά πια στους αντιπροσώπους του την αλήθεια ή μια σωστή και δίκαιη διακυβέρνηση. Θέλει απλώς έναν προβεβλημένο τσαρλατάνο, έναν πολιτικό γελωτοποιό, να φωνάζει και να παριστάνει τον ισχυρό στη θέση της, ώστε η ίδια να απαλλάσσεται από την ευθύνη της σκέψης και της συμμετοχής.

Αυτά όμως έχουν συνέπειες.

Πρώτα απ’ όλα, καταστρέφονται πλήρως τα κριτήρια με τα οποία μια κοινωνία διακρίνει το ουσιώδες από το επιφανειακό.

Επιπλέον, παράγεται ένα καθεστώς γενικευμένης ανευθυνότητας. Όποιος ανέρχεται μέσω της προβολής παύει να είναι υπόλογος για τη διακυβέρνηση και καθίσταται υπόλογος μόνο για την προβολή του. Δεν είναι τυχαίο ότι κάθε φορά που ο Μητσοτάκης, για παράδειγμα, παραδέχεται λάθη, αυτά παρουσιάζονται πάντοτε ως λάθη επικοινωνίας (δες π.χ. την περίπτωση του κρατικού εγκλήματος στα Τέμπη).

Μια ακόμη συνέπεια είναι ότι εκπαιδεύει τις μάζες στην παθητικότητα. Όσο περισσότερο οι άνθρωποι μαθαίνουν να αναθέτουν τις αποφάσεις σε πρόσωπα με μεγάλη τηλεοπτική προβολή και δημοφιλία, τόσο λιγότερο φαντάζονται τον εαυτό τους ως φορέα της πολιτικής δύναμης. Φοβούνται τη συμμετοχή επειδή έχουν μάθει να ζουν ως θεατές. Πως να αποφασίσεις να συμμετάσχεις στα κοινά, όταν ο μόνος δρόμος είναι η διασημότητα και εσένα δεν σε γνωρίζει κανείς πέρα από τη μάνα σου;

Και τέλος, αυτή η λογική ανοίγει τον δρόμο στον αυταρχισμό. Οι πολιτικοί γελωτοποιοί, όπως έχουμε διαπιστώσει πολλάκις, δεν είναι καθόλου απλώς αθώες καρικατούρες. Συνήθως είναι προάγγελοι πολύ πιο σκοτεινών και αυταρχικών μορφών εξουσίας. Πίσω από τη γελοιότητά τους κρύβεται πάντοτε η απαίτηση να σιωπήσει η κοινωνία και να μιλήσει επιτέλους γι’ αυτήν ένας τάχα ισχυρός. Και μάλιστα μπορεί να πει και να κάνει ό,τι θέλει. Εξάλλου είναι γελωτοποιός.

Τελικά, εκείνο που αποκαλύπτεται μέσα από αυτά τα φαινόμενα είναι μια βαθιά κρίση του κοινωνικού φαντασιακού. Όταν σαν κοινωνία ανεχόμαστε να μετατρέπεται η πολιτική σε παιδική χαρά για κάθε λογής κλόουν, τότε παραδεχόμαστε ότι όχι μόνο έχουμε εγκαταλείψει την ευθύνη για τις ζωές μας, αλλά ότι έχουμε φτάσει σε τέτοιο επίπεδο παρακμής που δεν μας νοιάζει καν σε ποιους τις αναθέτουμε.

Δες ακόμα: Ποιος φοβάται την Άμεση Δημοκρατία; Κριτική στα επιχειρήματα του κυρίαρχου λόγου

Το άρθρο Η εποχή της πολιτικής των μαϊντανών εμφανίστηκε πρώτα στο Ηλίας Σεκέρης | Ιστολόγιο.

Στην εποχή της αχαλίνωτης εμπορευματοποίησης των πάντων και της κλιμακούμενης περιβαλλοντικής καταστροφής, κρίνεται παραπάνω από αναγκαίο να επαναπροσδιορίσουμε ως κοινωνία την κατανόησή μας για τις παραλίες και τις παράκτιες περιοχές γενικότερα, όπως επίσης και τη θέση και τη στάση μας απέναντι σε αυτές και τη διαχείρισή τους.

Οι παραλίες δεν είναι τουριστικοί προορισμοί, ή οικόπεδα προς οικονομική εκμετάλλευση, αντίθετα είναι κοινοί πόροι που ανήκουν σε όλη την ανθρωπότητα και στον φυσικό κόσμο. Αυτή η αλλαγή παραδείγματος είναι απαραίτητη για την προώθηση της βιώσιμης διαχείρισης τους και την αντιμετώπιση των πολύπλευρων αρνητικών επιπτώσεων του υπερτουρισμού.

Θεωρητικό πλαίσιο: Οι παραλίες ως Κοινά

Η έννοια των Κοινών, όπως διατυπώθηκε από μελετητές όπως η Elinor Ostrom, ή ο David Harvey, δίνει έμφαση στη συλλογική ιδιοκτησία και διαχείριση. Το πρωτοποριακό έργο της Ostrom για τη διακυβέρνηση των κοινών πόρων αμφισβητεί το αφήγημα της «τραγωδίας των κοινών» του Hardin (1968), το οποίο διατείνεται ότι δεν υπάρχει άλλη εναλλακτική πέρα από την εξωτερική παρέμβαση και ότι ένας κοινός πόρος μπορεί να είναι βιώσιμος μονάχα όταν, είτε ελέγχεται και ρυθμίζεται από το κράτος, είτε ιδιωτικοποιείται.

Σε αντίθεση όμως με αυτή τη μονοδιάστατη θεώρηση, η νομπελίστρια Ostrom στο μνημειώδες έργο της «Η διαχείριση των κοινών πόρων» του 1990, απέδειξε – μέσα από πληθώρα παραδειγμάτων από όλα τα μήκη και πλάτη της γης – ότι οι κοινότητες μπορούν να διαχειριστούν αποτελεσματικά τους πόρους τους μέσω της συλλογικής δράσης και της αυτορρύθμισης (Ostrom, 2002). Επιπλέον, η κοινωνική οικολογία του Bookchin επεκτείνει αυτή την ιδέα συνδέοντας τα περιβαλλοντικά ζητήματα με κοινωνικές δομές, υποστηρίζοντας την αποκεντρωμένη, κοινοτική διαχείριση των φυσικών πόρων (Bookchin, 2016). Ο Harvey (2006), από τη μεριά του, ασκεί κριτική στην εμπορευματοποίηση των φυσικών πόρων και υποστηρίζει την ανάκτηση των Κοινών ως μέρος μιας ευρύτερης πάλης ενάντια στην σαρωτική επέλαση του νεοφιλελευθερισμού.

Η τραγωδία του υπερτουρισμού

Δεν αποτελεί μυστικό ότι ο υπερτουρισμός επιφέρει σημαντικές απειλές στα παραθαλάσσια περιβάλλοντα, με αποτέλεσμα να ερχόμαστε συχνά αντιμέτωποι με μια σύγχρονη εκδήλωση της «τραγωδίας των κοινών», την τραγωδία του υπερτουρισμού. Η τεράστια εισροή τουριστών σε δημοφιλείς παραλιακούς προορισμούς, όπως συμβαίνει άλλωστε και στην Ελλάδα, ασκεί τεράστια πίεση στα τοπικά οικοσυστήματα, η οποία εκδηλώνεται με διάφορους επιβλαβείς τρόπους, όπως:

Α) Περιβαλλοντική υποβάθμιση

Η αύξηση του αριθμού των τουριστών διαταράσσει τα θαλάσσια και παράκτια οικοσυστήματα. Η ρύπανση από απορρίμματα, λύματα κλπ συμβάλλει στην υποβάθμιση της ποιότητας του νερού, στην καταστροφή των θαλάσσιων οικοτόπων και υπονομεύει επίσης οικολογικές λειτουργίες των παραλιών όπως την προστασία της βιοποικιλότητας.

Β) Διάβρωση και απώλεια οικοτόπων

Η αυξημένη τουριστική κυκλοφορία και η κατασκευή τουριστικών υποδομών επιταχύνουν επίσης τη διάβρωση των ακτών. Όπως χαρακτηριστικά γράφει ο Hall (2001) για τους αμμόλοφους, η καταστροφή τους κάνει τις παράκτιες περιοχές πιο ευάλωτες σε φυσικές καταστροφές όπως οι καταιγίδες και η άνοδος της στάθμης της θάλασσας. Αυτή η διάβρωση δεν απειλεί μόνο την άγρια ​​ζωή αλλά και τις ανθρώπινες κοινότητες οι οποίες εξαρτώνται από αυτά τα οικοσυστήματα για τη διαβίωσή τους.

Γ) Πολιτιστική διάβρωση

Η εμπορευματοποίηση των παραλιών συχνά περιθωριοποιεί  και κατακερματίζει τις ντόπιες κοινωνίες. Τα παραδοσιακά μέσα διαβίωσης, όπως η αλιεία, υπονομεύονται από την τουριστική οικονομία, οδηγώντας σε κοινωνικοοικονομικές ανισότητες και απώλεια πολιτιστικής κληρονομιάς. Καθώς οι παραλίες μετατρέπονται σε εμπορεύματα, τα τοπικά έθιμα και πρακτικές συχνά παραγκωνίζονται υπέρ των δραστηριοτήτων που εξυπηρετούν τις χιλιάδες των τουριστών, με αποτέλεσμα την πολιτιστική ομογενοποίηση.

Δ) Οικονομική ανισότητα

Ενώ ο ήπιος τουρισμός μπορεί να τονώσει τις τοπικές οικονομίες, ο all inclusive υπερτουρισμός που παρατηρείται στην Ελλάδα, αλλά και γενικώς, οδηγεί μαθηματικά σε οικονομική ανισότητα. Τα κέρδη από τον τουρισμό ωφελούν είτε εξωτερικούς επενδυτές και πολυεθνικές εταιρείες, είτε τους «εκλεκτούς» του εγχώριου κεφαλαίου, και όχι τους τοπικούς πληθυσμούς, επιδεινώνοντας με τον τρόπο αυτό τις κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες. Αυτή η δυναμική μπορεί επιπλέον να δημιουργήσει εξάρτηση από ασταθείς τουριστικές αγορές και να εκτοπίσει τις παραδοσιακές οικονομικές δραστηριότητες.

Προς μια βιώσιμη διαχείριση των παραλιών

Για τον μετριασμό αυτών των αρνητικών επιπτώσεων, είναι απαραίτητο κατά τη γνώμη μας να υιοθετηθούν πρακτικές βιώσιμης διαχείρισης οι οποίες έχουν τις ρίζες τους στις αρχές των Κοινών. Αυτές περιλαμβάνουν:

Α) Εμπλοκή της κοινότητας

Η ενδυνάμωση των τοπικών κοινοτήτων ώστε να αναλάβουν ενεργό ρόλο στη διαχείριση και τη διακυβέρνηση των παραλιών διασφαλίζει ότι οι γνώσεις και οι ανάγκες τους θα έχουν προτεραιότητα στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Η διαχείριση από την κοινότητα – για την κοινότητα οδηγεί σε πιο αποτελεσματικές και πολιτιστικά κατάλληλες στρατηγικές διακυβέρνησης.

Β) Ρύθμιση και επιβολή

Η εφαρμογή αυστηρών κανονισμών για τον έλεγχο του αριθμού των τουριστών, τον περιορισμό των κτηρίων, των ξενοδοχειακών εγκαταστάσεων κλπ και τη μείωση της ρύπανσης είναι κρίσιμη. Οι αποτελεσματικοί μηχανισμοί επιβολής είναι ζωτικής σημασίας για τη διασφάλιση της συμμόρφωσης και την προστασία των εύθραυστων οικοσυστημάτων. Οι πολιτικές αυτές, οι οποίες θα λαμβάνουν φυσικά υπόψη τα οικολογικά όρια της εκάστοτε παραλίας και της ευρύτερης περιοχής, θα πρέπει να αποφασίζονται και να εφαρμόζονται από τις ίδιες τις κοινότητες που τις διαχειρίζονται. Όπως υποστηρίζει ο Bollier (2016), τα Κοινά προκύπτουν όταν μια κοινότητα παίρνει την απόφαση να διαχειριστεί έναν πόρο συλλογικά και ρυθμίζει τη δίκαιη πρόσβαση, χρήση και βιωσιμότητά του.

Γ) Εκπαίδευση και Ευαισθητοποίηση

Η ευαισθητοποίηση των τουριστών, αλλά και των μόνιμων κατοίκων σχετικά με τις επιπτώσεις του υπερτουρισμού είναι επίσης ζωτικής σημασίας. Οι εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες μπορούν να προωθήσουν υπεύθυνες τουριστικές πρακτικές και να καλλιεργήσουν μια κουλτούρα σεβασμού. Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει για παράδειγμα την ενημέρωση των επισκεπτών για την οικολογική και πολιτιστική σημασία των παραλιών που επισκέπτονται.

Μοντέλα βιώσιμου τουρισμού

Η ενθάρρυνση τουριστικών μοντέλων που δίνουν προτεραιότητα στη βιωσιμότητα έναντι του κέρδους είναι απαραίτητη. Ο ήπιος οικολογικός τουρισμός, ο οποίος σχεδιάζεται και ωφελεί την εκάστοτε κοινότητα μπορεί να  προσφέρει μια εναλλακτική λύση η οποία αποφέρει οικονομικά οφέλη διατηρώντας παράλληλα την περιβαλλοντική και πολιτιστική ακεραιότητα. Αυτά τα μοντέλα τουρισμού βασίζονται στον χαμηλότερο αριθμό επισκεπτών και στην πιο ουσιαστική δέσμευση με τις τοπικές κοινότητες και τα οικοσυστήματα.

Για παράδειγμα, στην Τοσκάνη της Ιταλίας, εφαρμόζονται πρακτικές του αγροτουρισμού συνδυάζοντας τις αγροτικές δραστηριότητες με τον τουρισμό και παρέχοντας στους επισκέπτες την εμπειρία της αγροτικής ζωής. Οι επισκέπτες μπορούν να μείνουν σε αγροκτήματα όπου εργάζονται και συμμετέχουν στη συγκομιδή σταφυλιών, μαθαίνουν για την παραγωγή κρασιού και απολαμβάνουν τοπικά τρόφιμα, προωθώντας βιώσιμες γεωργικές πρακτικές και υποστηρίζοντας την τοπική οικονομία.

Ένα ακόμη παράδειγμα, είναι αυτό της Κεράλα στην Ινδία όπου εφαρμόζονται πρωτοβουλίες υπεύθυνου τουρισμού με προγράμματα που περιλαμβάνουν περιηγήσεις στα χωριά, πολιτιστικές παραστάσεις και προώθηση τοπικών χειροτεχνιών. Η Kerala Responsible Tourism Mission Society είναι μια πρωτοβουλία που εργάζεται υπό το Υπουργείο Τουρισμού, για να διαδώσει και να εφαρμόσει τις ιδεολογίες και τις πρωτοβουλίες του υπεύθυνου τουρισμού σε όλη την Πολιτεία.

Φυσικά, οι πρωτοβουλίες αυτές για να είναι πρωτοβουλίες Κοινών, οφείλουν να αναλαμβάνονται από την κοινότητα των «κοινωνών» (commoners) και όχι από εξωτερικές συνιστώσες όπως το κράτος, ή την κεφαλαιοκρατική ελίτ. Στη βάση αυτή, αρχίζει δειλά δειλά να εμφανίζεται μια κίνηση προστατευτισμού από τα κάτω, μια «διπλή κίνηση» δηλαδή με Πολάνυικούς όρους από τη μεριά της κοινωνίας, όπου παρατηρούμε πολίτες να αντιστέκονται στον μαζικό τουρισμό και να ξεκινούν διαμαρτυρίες διεκδικώντας πίσω τις παραλίες τους.

Για παράδειγμα, στην γειτονική και εξίσου καταπονημένη από τον υπερτουρισμό Ισπανία έχουν ξεκινήσει διαμαρτυρίες σε διάφορες περιοχές. Στη Μαγιόρκα δημιουργήθηκε προσφάτως ένα κίνημα κατάληψης των παραλιών από τους κατοίκους, οι οποίοι υπό το σύνθημα «Menys Turisme, Més Vida» (Λιγότερος Τουρισμός, Περισσότερη Ζωή), διαμαρτύρονται για τον υπερτουρισμό. Το ίδιο και στα Κανάρια Νησιά, όπου 50.000 κάτοικοι κατέβηκαν στους δρόμους με σύνθημα «Canarias se agota», δηλαδή τα Κανάρια έχουν εξαντληθεί. Στη Γρανάδα, οι ντόπιοι κινητοποιούνται  για να εκφράσουν τα προβλήματά τους από την εισροή τουριστών, η οποία, όπως ισχυρίζονται, έχει καταστήσει τη γειτονιά τους κάτω από το παλάτι της Αλάμπρα μη κατοικήσιμη.

Συμπέρασμα

Το να ανακτήσουμε τις παραλίες μας και να τις διαχειριστούμε ως Κοινά δεν αποτελεί αυθαιρεσία ή ακαδημαϊκή άσκηση, αλλά μια επείγουσα ανάγκη για τη διασφάλιση της επιβίωσής τους απέναντι στον νεοφιλελεύθερο υπερτουρισμό. Υιοθετώντας μια προσέγγιση που βασίζεται στα Κοινά και στη ρητή συλλογική αυτοθέσμιση, μπορούμε να προστατεύσουμε τις παραλίες και την πολιτιστική ταυτότητα του εκάστοτε τόπου, καθώς και να προωθήσουμε την κοινωνική ισότητα και μια πιο βιώσιμη και δημοκρατική σχέση μεταξύ ανθρώπου και φύσης.

Οι κοινότητες πρέπει να βγουν μπροστά και να αναλάβουν την ευθύνη για τη διαχείριση των φυσικών πόρων που τους ανήκουν. Αυτό σημαίνει ότι μέσα από συλλογικές διαδικασίες και δημοκρατικές αποφάσεις, μπορούν – και οφείλουν – να καθορίζουν το πώς αυτοί θα χρησιμοποιούνται και θα προστατεύονται. Με αυτόν τον τρόπο, οι παραλίες δεν αντιμετωπίζονται ως προϊόντα προς εκμετάλλευση, αλλά ως κοινά αγαθά που ανήκουν στην κοινότητα και απαιτούν τη φροντίδα της.

Είναι καιρός να επανεξετάσουμε τη σχέση μας με τη φύση και να δεσμευτούμε για τη διατήρησή της για τις μελλοντικές γενιές. Αυτό όμως δεν γίνεται να επιτευχθεί χωρίς κινητοποίηση από την πλευρά της κοινωνίας. Η διαχείριση των παραλιών ως Κοινά και η υιοθέτηση της ρητής συλλογικής αυτοθέσμισης αποτελούν κεντρικά στοιχεία αυτής της υπόθεσης. Μόνο με τον τρόπο αυτόν μπορούμε να ελπίζουμε στη διατήρηση της φυσικής ομορφιάς και της βιοποικιλότητας, προχωρώντας ταυτόχρονα σε πιο συνεκτικές δίκαιες και δημοκρατικές κοινωνίες.

Βιβλιογραφικές αναφορές

Bollier, D. (2016). Κοινά, μια σύντομη εισαγωγή.

Bookchin, Μ. (2016). Η Οικολογία της Ελευθερίας: Η Ανάδυση και η Διάλυση της Ιεραρχίας.

Hall, C. M. (2001). Trends in ocean and coastal tourism: the end of the last frontier?. Ocean & coastal management, 44(9-10), 601-618.

Hardin, G. (1968). The tragedy of the commons: the population problem has no technical solution; it requires a fundamental extension in morality. Science, 162(3859), 1243-1248.

Harvey, D. (2006). Ο Νέος Ιμπεριαλισμός.

Ostrom, Ε. (2002). Η διαχείριση των κοινών πόρων.

Δες ακόμη: Κλιματική αλλαγή, Άμεση Δημοκρατία και Αποανάπτυξη: Προς μια προσέγγιση Κοινωνικής Οικολογίας

Το άρθρο Υπερτουρισμός: Οι παραλίες ως Κοινά απέναντι στην καταστροφή εμφανίστηκε πρώτα στο Ηλίας Σεκέρης | Ιστολόγιο.

Δεν είναι καινούργιο να πει κανείς ότι ο νεοφιλελευθερισμός – το ιδεολογικό πλαίσιο δηλαδή που στηρίζεται στις αρχές της ελεύθερης αγοράς, στην αυτορρύθμιση και στην ιδιωτικοποίηση κάθε διάστασης της ζωής – έχει καταστεί ηγεμονικός στον παγκόσμιο οικονομικό και πολιτικό λόγο. Οι υποστηρικτές του ευαγγελίζονται ότι οι πολιτικές τους προωθούν την οικονομική αποτελεσματικότητα και σταθερότητα, την ανάπτυξη, την καινοτομία και την ατομική ελευθερία, άρα κατά συνέπεια την κοινωνική σταθερότητα, την άνοδο του βιοτικού επιπέδου και την γενικευμένη ευμάρεια. Ωστόσο, σε αυτό το άρθρο, θα εκφράσουμε κάποιες ανησυχίες για την παραληρηματική φύση του νεοφιλελευθερισμού και των υποστηρικτών του και θα αναδείξουμε τις δυσμενείς επιπτώσεις του στην κοινωνία, στο περιβάλλον και στη δημοκρατία, κόντρα στα όσα η νεοφιλελεύθερη ιδεολογία ισχυρίζεται.

Υποθέσεις και αυταπάτες

Ο νεοφιλελευθερισμός ως ιδεολογία στηρίζεται σε πολλές αυθαίρετες βασικές υποθέσεις που συμβάλλουν στον παραληρηματικό χαρακτήρα του.

Πρώτη βασική υπόθεση είναι ότι οι αγορές είναι εγγενώς αποτελεσματικές και αυτορρυθμιζόμενες, καθοδηγούμενες από κάποια υπερβατική νομοτέλεια προς τα βέλτιστα οικονομικά αποτελέσματα. Η υπόθεση αυτή, που συχνά αναφέρεται ως το «αόρατο χέρι της αγοράς», προέρχεται από τις κλασικές οικονομικές θεωρίες, που διατυπώθηκαν κυρίως από τον Adam Smith στο έργο του The Wealth of Nations του 1776. Ο Smith υποστήριξε εκεί ότι τα άτομα που επιδιώκουν το προσωπικό τους συμφέρον σε ανταγωνιστικές αγορές θα προωθούσαν ακούσια τη γενική ευημερία όλης της κοινωνίας σαν αυτή να καθοδηγούνταν από ένα αόρατο χέρι.

Ωστόσο, αυτή η υπόθεση παραβλέπει αρκετούς βασικούς παράγοντες που οδηγούν σε αποτυχίες της αγοράς και επιδείνωση των κοινωνικών ανισοτήτων. Μια θεμελιώδης κριτική είναι η παρουσία των ασυμμετριών ισχύος εντός των αγορών. Στην πραγματικότητα, οι αγορές δεν χαρακτηρίζονται ποτέ από τέλειο ανταγωνισμό, αλλά από διάφορους βαθμούς ισχύος, όπου ορισμένοι παράγοντες ασκούν δυσανάλογη επιρροή στη δυναμική της αγοράς. Αυτές οι ασυμμετρίες ισχύος μπορεί να εκδηλωθούν με διάφορες μορφές, όπως μονοπώλια, ολιγοπώλια ή μονοπωλιακό ανταγωνισμό, όπου οι κυρίαρχες επιχειρήσεις μπορούν να χειραγωγήσουν τις τιμές και να καταπνίξουν τον ανταγωνισμό σε βάρος των καταναλωτών και των μικρότερων ανταγωνιστών. Κατά συνέπεια, τα αποτελέσματα της αγοράς αποκλίνουν σημαντικά από το θεωρητικό ιδεώδες της αποτελεσματικότητας και φυσικά δεν ευθυγραμμίζονται με το ευρύτερο κοινωνικό συμφέρον, αλλά με τα συμφέροντα των λίγων και ισχυρών.

Δεύτερον, ο νεοφιλελευθερισμός προωθεί την ιδέα του Homo Economicus, δηλαδή του «Οικονομικού Ανθρώπου», θεωρώντας τα υποκείμενα ως λογικούς παράγοντες που υποκινούνται αποκλειστικά από το προσωπικό συμφέρον (Foucault, 2008). Ωστόσο, αυτή η αναγωγική άποψη παραβλέπει την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης συμπεριφοράς και παραμελεί παράγοντες όπως οι κοινωνικές σχέσεις, η ενσυναίσθηση, η αλληλεγγύη και ο αλτρουισμός (De Angelis, 2017).

Ο μεγάλος Αυστρο-Ούγγρος στοχαστής Karl Polanyi, στο βασικό του έργο «Ο Μεγάλος Μετασχηματισμός» το οποίο εκδόθηκε το 1944, ασκεί μια ισχυρή κριτική στην έννοια του Homo Economicus και στην εμπορευματοποίηση των κοινωνικών σχέσεων στον καπιταλισμό. Ο Polanyi (1944) υποστηρίζει ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν καθοδηγείται αποκλειστικά από στενά προσωπικά συμφέροντα, αλλά διαμορφώνεται από κοινωνικούς κανόνες, αξίες και θεσμούς. Εισάγει την έννοια της «ενθήκευσης της οικονομίας», υποδηλώνοντας ότι οι οικονομικές δραστηριότητες εντάσσονται πάντοτε σε ευρύτερα κοινωνικά και πολιτιστικά πλαίσια, αντί να υπάρχουν ως ανεξάρτητες ουδέτερες σχέσεις. Σύμφωνα με τον Polanyi, οι αγορές είναι ενθηκευμένες (embedded) σε κοινωνικές δομές και διέπονται από μη οικονομικά κίνητρα όπως η αμοιβαιότητα, η αλληλεγγύη και η εμπιστοσύνη.

Σε αντίθεση με το μοντέλο Homo Economicus, ο Polanyi τονίζει τη σημασία των κοινωνικών σχέσεων, των κοινοτικών δεσμών και των ηθικών αξιών στη διαμόρφωση της οικονομικής συμπεριφοράς. Υποστηρίζει μια πιο ολιστική προσέγγιση στα οικονομικά, η οποία αναγνωρίζει την πολυδιάστατη φύση των ανθρώπινων κινήτρων και προάγει την ευημερία τόσο των ατόμων όσο και των κοινοτήτων. Αυτή η κριτική υπογραμμίζει τους περιορισμούς της νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας και την ανάγκη για εναλλακτικά οικονομικά παραδείγματα που δίνουν προτεραιότητα στην ανθρώπινη άνθηση και τη συλλογική ευημερία έναντι των στενών παραληρηματικών εννοιών του ατομικού συμφέροντος και της αποτελεσματικότητας της αγοράς.

Τρίτον, ο νεοφιλελευθερισμός δίνει προτεραιότητα στην οικονομική ανάπτυξη και το ΑΕΠ ως μέτρα προόδου, εξισώνοντας την ευημερία με τον υλικό πλούτο (Klein, 2010). Η έμφαση αυτή πηγάζει από την βασική του πίστη στην αποτελεσματικότητα των ελεύθερων αγορών και στη σημασία της ατομικής ελευθερίας και επιλογής. Αυτή η σημασία της οικονομικής ανάπτυξης συχνά δικαιολογείται με το σκεπτικό ότι οδηγεί σε αυξημένη ευημερία, δημιουργία θέσεων εργασίας και συνολική βελτίωση του βιοτικού επιπέδου. Η πραγματικότητα όμως δείχνει ότι, η αδιάκοπη επιδίωξη της οικονομικής ανάπτυξης ως μέτρο προόδου αποτυγχάνει να συλλάβει σημαντικές πτυχές της ανθρώπινης ευημερίας, όπως η υγεία, η εκπαίδευση και η συνολική ποιότητα ζωής. Ενώ η αύξηση του ΑΕΠ μπορεί να αυξήσει τον υλικό πλούτο όσον αφορά τα παραγόμενα αγαθά και υπηρεσίες, δεν μεταφράζεται απαραίτητα σε βελτιώσεις στην ανθρώπινη ευημερία ή ευτυχία. Στην πραγματικότητα, ακόμα και νεοφιλελεύθερες μελέτες θεωρούν πια υπερβολικά τονισμένο μέτρο το ΑΕΠ και μάλιστα δείχνουν ότι πέρα ​​από ένα ορισμένο όριο, περαιτέρω αυξήσεις σε αυτό έχουν μειωμένες αποδόσεις όσον αφορά την ευημερία καθώς συμβάλλουν σε κοινωνικές και περιβαλλοντικές βλάβες (Stiglitz, Sen, & Fitoussi, 2009).

Οι επιβλαβείς συνέπειες

Όπως λοιπόν αναφέρθηκε παραπάνω, αυτή η μονοδιάστατη οικονομιστική θεώρηση του νεοφιλελευθερισμού παραβλέπει τις ευρύτερες πολιτικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές διαστάσεις της ευημερίας και διαιωνίζει μια σειρά από επιβλαβείς συνέπειες όπως:

Α) Οικολογική Καταστροφή:

Η λογική της ατελείωτης συσσώρευσης και εκμετάλλευσης των φυσικών πόρων έχει οδηγήσει σε εκτεταμένη περιβαλλοντική υποβάθμιση, συμπεριλαμβανομένης της αποψίλωσης των δασών, της ρύπανσης και της κλιματικής αλλαγής (Harvey, 2007). Οι βιομηχανίες εμπλέκονται σε εξορυκτικές πρακτικές και ρύπανση χωρίς να υπολογίζονται επαρκώς οι μακροπρόθεσμες συνέπειες στα οικοσυστήματα και τη βιοποικιλότητα. Αυτή η επιδίωξη ανάπτυξης με κάθε κόστος συμβάλλει στην κλιματική αλλαγή, στην απώλεια οικοτόπων και στην εξάντληση των φυσικών πόρων, υπονομεύοντας τα οικολογικά θεμέλια από τα οποία εξαρτώνται οι ανθρώπινες κοινωνίες (Klein, 2010).

Παρά τα αυξανόμενα στοιχεία της οικολογικής κρίσης, ο νεοφιλελευθερισμός παραμένει σταθερός στην πεποίθησή του ότι οι μηχανισμοί της αγοράς μπορούν να λύσουν τα περιβαλλοντικά προβλήματα μέσω της τεχνολογικής καινοτομίας (Klein, 2010). Ωστόσο, αυτή η προσέγγιση αγνοεί τις βαθύτερες αιτίες της περιβαλλοντικής υποβάθμισης, δηλαδή τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής και τα πρότυπα κατανάλωσης. Η παραληρηματική πίστη του νεοφιλελευθερισμού στις λύσεις της αγοράς τον τυφλώνει στην επείγουσα ανάγκη για συστημική αλλαγή και μετασχηματιστική δράση για την αντιμετώπιση της οικολογικής κρίσης (Bookchin, 2016).

Β) Κοινωνικές ανισότητες και ποιότητα ζωής:

Μια από τις πιο κραυγαλέες αυταπάτες του νεοφιλελευθερισμού, με τρομερές συνέπειες στην κοινωνία, είναι η αποτυχία του να αντιμετωπίσει – αφού αντίθετα επιδεινώνει – την κοινωνικοοικονομική ανισότητα. Οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές, όπως οι φορολογικές περικοπές για τους πλούσιους και τα μέτρα λιτότητας, έχουν διευρύνει το χάσμα μεταξύ των πλουσίων και των φτωχών, συγκεντρώνοντας τον πλούτο και την εξουσία στα χέρια λίγων. Αυτή η όξυνση της ανισότητας υπονομεύει την κοινωνική συνοχή, επιτείνει την κοινωνική αναταραχή και διαιωνίζει κύκλους φτώχειας και αποκλεισμού (Chomsky, 2000).

Επιπλέον, η έμφαση στον ατομικισμό και τον κοινωνικού Δαρβινισμού τύπου ανταγωνισμό διαβρώνει τη συλλογική αλληλεγγύη και τους δεσμούς της κοινότητας. Δίνοντας προτεραιότητα στις αξίες της αγοράς έναντι των κοινωνικών αξιών, ο νεοφιλελευθερισμός καλλιεργεί μια κουλτούρα καταναλωτισμού και αποξένωσης, οδηγώντας στην κατάρρευση των κοινωνικών δικτύων και της εμπιστοσύνης και αλληλεγγύης μεταξύ των ατόμων (Chomsky, 2000).

Γ) Διάβρωση της δημοκρατίας

Τέλος, ο νεοφιλελευθερισμός όχι μόνο υπονομεύει τα θεμέλια της δημοκρατικής διακυβέρνησης, αλλά επίσης αποτελεί βασική απειλή για την ίδια την ουσία της δημοκρατίας. Δίνοντας προτεραιότητα στα συμφέροντα των εταιρειών και των οικονομικών ελίτ έναντι των αναγκών και των επιθυμιών του λαού, ο νεοφιλελευθερισμός ανατρέπει τη δημοκρατική αρχή της λαϊκής κυριαρχίας, υποβιβάζοντας τους πολίτες σε απλούς θεατές των ζωών τους.

Ο Καστοριάδης (1978) τόνισε τη σημασία της αυτονομίας και της αυτοδιαχείρισης στις δημοκρατικές κοινωνίες, όπου οι πολίτες συμμετέχουν ενεργά στη διαμόρφωση των αποφάσεων που επηρεάζουν τη ζωή τους. Ωστόσο, υπό τον νεοφιλελευθερισμό, όχι μόνο δεν έχουμε αυτονομία και αυτοδιαχείριση, αλλά ένα παραπάνω και σε συνδυασμό με τα κατά το πλείστον κοινοβουλευτικά δυτικά πολιτεύματα, οι στενές σχέσεις μεταξύ κυβέρνησης και κεφαλαίου διαβρώνουν την αυτονομία των έτσι κι αλλιώς αλλοτριωμένων θεσμών, επιτρέποντας στα εταιρικά συμφέροντα να διεισδύουν και να επηρεάζουν τις διαδικασίες χάραξης πολιτικής.

Επιπλέον, ας μην ξεχνάμε ότι εδραιώνοντας την εξουσία στα χέρια των εταιρειών, υπονομεύεται και η δημόσια λογοδοσία. Αντί να υπηρετούν το κοινό καλό, οι κυβερνητικοί θεσμοί γίνονται υπηρέτες των ιδιωτικών συμφερόντων, δίνοντας προτεραιότητα στο κέρδος της οικονομικής ελίτ έναντι της δημόσιας ευημερίας. Αυτή η δυναμική όχι μόνο στρεβλώνει τη δημοκρατική λήψη αποφάσεων, αλλά επίσης διαιωνίζει ένα σύστημα διακυβέρνησης όπου τα συμφέροντα των λίγων υπερτερούν των αναγκών των πολλών. Η αληθινή δημοκρατία απαιτεί την ενεργό συμμετοχή των πολιτών στη διαμόρφωση του συλλογικού πεπρωμένου της κοινωνίας, απαλλαγμένη από την αδικαιολόγητη επιρροή της εταιρικής εξουσίας και των ιδιωτικών συμφερόντων.

 Συμπέρασμα

Συμπερασματικά, ενώ ο φιλελευθερισμός υπόσχεται οικονομική αποτελεσματικότητα, ανάπτυξη, κοινωνική σταθερότητα, άνοδο του βιοτικού επιπέδου, ατομικά δικαιώματα κλπ., στην πραγματικότητα έχει αποτύχει παταγωδώς διότι αυταπατάται και οι αυταπάτες του αυτές είναι έκδηλες τόσο στις λανθασμένες υποθέσεις του, όσο και στις επιζήμιες επιπτώσεις του στην ανισότητα, την περιβαλλοντική υποβάθμιση και τη διάβρωση των δημοκρατικών αρχών.

Για αυτούς τους λόγους θεωρούμε ότι έχουμε να αναμετρηθούμε με μια παραληρηματική ιδεολογία, έναν delulu νεοφιλελευθερισμό (για να χρησιμοποιήσουμε την διαδικτυακή γλώσσα) καθώς ως πλαίσιο κρίνεται αφαιρετικό, αφελές, φαντασιόπληκτο και με τεράστια απόσταση από την πραγματικότητα.

Και καθώς δεν είναι λύση η αυταπάτη, η εναπόθεση της ελπίδας στους άλλους και η θετική ενέργεια (sorry, delulu is not the solulu), για να ξεπεράσουμε τις εγγενείς αυταπάτες του νεοφιλελευθερισμού και να οικοδομήσουμε μια πιο δίκαιη και βιώσιμη κοινωνία, είναι επιτακτική ανάγκη αφενός να αμφισβητήσουμε την ηγεμονία του και αφετέρου να προωθήσουμε εναλλακτικά οράματα πολιτικής, κοινωνικής και οικονομικής οργάνωσης μέσω της κινητοποιημένης συλλογικής δράσης για ρητή θεσμική αλλαγή.

Βιβλιογραφικές Αναφορές

Καστοριάδης, Κ. (1978). Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας.

Bookchin, M. (2016). Η οικολογία της ελευθερίας: Η ανάδυση και διάλυση της ιεραρχίας.

Chomsky, N. (2000). Κέρδος και πολίτης: Νεοφιλελευθερισμός και παγκόσμια τάξη.

De Angelis, M. (2017). Omnia sunt communia: On the commons and the transformation to postcapitalism.

Foucault, M. (2012). Η γέννηση της βιοπολιτικής.

Harvey, D. (2007). Νεοφιλελευθερισμός. Ιστορία και παρόν. 

Klein, N. (2010). Το δόγμα του σοκ.

Polanyi, K. (1944). The Great Transformation.

Stiglitz, J. E., Sen, A., & Fitoussi, J. P. (2009). Report by the commission on the measurement of economic performance and social progress.

Το άρθρο Delulu νεοφιλελευθερισμός – Αυταπάτες & συνέπειες εμφανίστηκε πρώτα στο Ηλίας Σεκέρης | Ιστολόγιο.